Hatay-Amik Ovası’na Adıgelerin yerleştirilmesi, Osmanlı Devleti’nin Halep Valisi ve Ordu Komutanı Hüseyin Cemil Paşa (1880-1886) zamanında 1882 tarihinde gerçekleşmiştir. Amik Ovası Adıgelerinin büyük çoğunluğu 93 Harbi (1877-78) sonrası Rumeli’den çıkartılıp Ortadoğu’ya yerleştirilen Adıgelerdendir. Birkaç aile de doğrudan Kafkasya’dan Samsun limanına ve oradan da genelde Tokat, Aksaray-Niğde, Konya yollarının birinden Amik Ovası’na gelmiştir. Adıgeler, Bedirge, Dalyan, Paşaköy, Maraşboğazı, Yenişehir, Haran Köyleri ve Efnir’e (şimdiki Reyhanlı Bayır mahallesi-halk arasında Çerkes mahallesi-) iskan edilmiştir[1]. Günümüzde Dalyan, Paşaköy, Maraşboğazı Adıge­leri göç ve ölüm sonucu ortadan kalkmış, Bedirge ve Haran’da birkaç aile kalmış, Yenişehir 1980’li yılların başında Reyhanlı ilçesinin bir mahallesi durumuna gelmiştir. Günümüzde Reyhanlı içindeki Adıgeler de genellikle Bayır ve Kurtuluş mahallerinde oturmaktadırlar. Devamlı ikamet eden 1500 civarı nüfusa sahip olan Reyhanlı Adıgeleri, toplam nüfusu yaklaşık 50.000 olan Reyhanlı’nın % 3’ünü oluştururlar.

Reyhanlı Adıgeleri 1930’lu yıllarda Coğoğoj (Sarı Yıldız) Spor Takımı’nı, 1940-50-60’lı yıllarda Bayır Spor Kulübü’nü ve 1970’li yıllarda Yenişehir Kültür Derneği’ni kurmuşlardır. Ancak bu derneğin, 12 Eylül 1980 Askeri Müdahalesi sonrası Türkiye’deki bütün dernekler gibi kapatılması sonrası Reyhanlı Adıgeleri kültürel bir dernekten yoksun kalmışlardır. 1984 sonrası demokrasinin açılımı ile diğer bölgelerde 1980 öncesi Kuzey Kafkas kültür derneklerinin son yönetimleri başvurularını yaparak derneklerine sahip çıkarlarken Reyhanlı’da Yenişehir Kültür Derneği’nin son yöneticileri derneklerine sahip çıkmamışlardır. Bu nedenle imece usulü ile bin bir emekle yapılmış olan dernek binası ve arsası kaybedilmiş, tüzel kişilik olarak da dernek tarihe karışmıştır. Böylece Reyhanlı’da kültürel faaliyetlerin sıfırdan başlamasına neden olunmuştur. Reyhanlı Adıgeleri, sekiz yıllık uzun bir aradan sonra ancak 1988 yılında “S.S. Bayır Tüketim Kooperatifi”ni gençlerin çabalarıyla kurarak yeniden bir kuruluş çatısı altında toplanmışlardır. 1991 yılında da Reyhanlı Kuzey Kafkas Kültür Derneği kurulmuştur[2].

Reyhanlı Kuzey Kafkas Kültür Derneği’nin kuruluş çalışmaları sırasında geçmişin hatalarına düşmemek ve sağlam temelli bir kuruluş yaratmak için dernek kurucuları ile gençler Reyhanlı Adıge­leri içinde 12 Haziran 1991 tarihinde bir anket düzenlemişlerdir. Anket çalışması sırasında 19 soru sorulmuş, Reyhanlı Adıgelerinin istek ve eğilimleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır[3]. Bende söz konusu olan bu araştırmada yaklaşık 120 anket sonucunu, “Genel Toplam Dağılım”, “Yaş Grupları Dağılımı (Genç-Orta-Yaşlı)”, “Cinsiyet Dağılımı (Bay-Bayan)” olmak üzere üç ana gruba ayırarak değerlendirmeye ve yorumlamaya çalıştım.

Anket Soruları ve Değerlendirilmesi

1. Soru: Adıge olarak varlığımızı devam ettirmenin sizce bir anlamı var mı?

1. soruyu, 77 bay ve 50 bayan olmak üzere toplam 127 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgeleri, varlıklarını devam ettirme konusunda % 98,43 oranında kararlıdır. Gençler, yaşlılar ve bayanlar %100 oranında kararlılık gösterirken, bu oran orta yaş ve bay grubunda az miktarda düşmektedir.

1. soruya, Ş. Atılgan: “Bizler Adıge olarak geleneklerimizden memnunsak Adıge olarak varlığımızı devam ettirmeye çalışmalıyız.”, S. Pihava: “Var­lı­ğı­mızı devam ettirmemek biz çağdaş insanlara ters düşer.”, İ. Hatuk: “Adıge olarak yaşamının bir anlamı yok”, Ö. Uğur: “Ben kültürüme sahip çıkmak isterim.” şeklinde cevap vermişlerdir.

2. Soru: Türkiye’deki Adıgelerin gidişatını nasıl görüyorsunuz? Özel olarak Reyhanlı’daki Adıge­ler üzerine ne düşünüyorsunuz?

2. soruyu, 73 bay ve 39 bayan olmak üzere 112 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgeleri, Türkiye ve Reyhanlı’daki Adıgelerin geleceği konusunda oldukça karamsardır. Toplumun % 89,29’u geleceği karanlık görüyor. Gidişatı kötü görme oranı, yaşlı ve bay grubunda % 90’ların üzerine çıkmaktadır. Varlıklarını sürdürmede son derece kararlı olan insanların gelecek hakkında tamamen karamsar olmaları dikkat çekicidir.

2. soruya, E. Sisalan: “Eski Adıgelik öldü. Biz Adıgeliğin erimesini istemiyoruz. Ancak, bugün çocuklarımızın geneli Adıgece bilmiyor. Bizim onlardan Adıgeliği devam ettirmelerini beklememiz çok yanlış”, Ş. Atılgan: “Asimilasyona karşı mücadele yetersiz”, F. Işık: “Gidişat şimdi iyi. Dernek çalışmaları başlamadan önce kötüydü. Fakat şimdi iyi”, İ. Apseyi: “Daha önceki şeyler bozuktu. Ama şimdi bir çalışma azmi var.”, E. Apiş: “Yozlaşma var. İnsanlar arasında selamlaşma bile kalmadı. Gençler Adıgece bilmiyor, düğünler bozuldu.”, A. Hatuk: “Burada kalırsak bir yere varamayız, bence çözüm Kafkasyadır” şeklinde cevap vermişlerdir.

3. Soru: Şimdiye kadar gerek Adıge olarak varlığımızı devam ettirebilmemize ve gerekse gelenek-göreneklerimize aykırı tavır sergileyenler oldu. Sizce bu olaylara nasıl yaklaşılmalı?

3. soruyu, 68 bay ve 44 bayan olmak üzere 112 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgeleri, varlıklarını sürdürmelerine engel olanlara ve toplum kurallarına uymayanlara karşı tavır alınması konusunda son derece kararlıdır. Yaşlı ve bay grubu sert tavıra karşıdır. Gençlerin ise % 40,9’u sert tavır yanlısıdır.

3. soruya, Ş. Huvaj: “Kişiyi kazanmaya yönelik tavırlar almalıyız.”, M. Alhas: “Bu kişileri kesinlikle kınıyorum, dışlanmaları gerekir.”, S. Süstenceli: “Adıgeliğe uymayan harekete karşı o hareketi yapan kişiyi önce uyarmalıyız, uyarılara aldırmıyorsa o kişiyi dışlamalıyız.”, Y. Alhas: “Tavır almak çözüm değildir. Yapılması gereken bu konuya toplum olarak eğilmemizdir.” şeklinde cevap vermişlerdir.

4. Soru: Bundan sonra olumsuz her davranışa karşı toplum olarak tavır alma düşüncesine, tavrı doğru bulursanız katılır mısınız?

4. soruyu 72 bay ve 46 bayan olmak üzere 118 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgeleri, toplumsal tavıra katılma konusunda % 94,07 oranında kararlıdır. Kuraldışı davranışların cezalandırılması istenmektedir. Bu uygulama, ceza hukukunda yer alan ve devletin henüz oluşmadığı kabile dönemlerindeki “Toplum kurallarına uymayanı klan dışı etme” cezasının günümüze kalan artığıdır. Toplum iç barışını ve düzenini korumak için toplum-klan kurallarına (habze) uymayan üyelerini dışlayarak cezalandırmaktadır. Reyhanlı Adıgelerinde görülen “tavır” cezası, 1864 öncesi Adıgey’inde kabile düzeni içinde görülen “Toplum kurallarına uymayanı klan dışı etme” cezasının uzantısıdır.

4. soruya, E. Atılgan: “Gelenek ve göreneklerimize aykırı davranan bir kişiye bireysel olarak karşı çıkmak hiçbir sonuç getirmez. Ancak bir dernek olarak karşı çıkmak etkili olacaktır.”, M. A. Erimhan: “Dernek yöneticileri bu kişilerle konuşmalı, onları kazanmaya çalışmalıdır. Herşeye rağmen o kişi davranışlarını değiştirmiyorsa dışlanmalıdır.” şeklinde cevap vermişlerdir.

5. Soru: Reyhanlı’da başlayan Kuzey Kafkasya Kültür Derneği kurma çalışmalarını ve derneği nasıl karşılıyorsunuz?

5. soruyu, 79 bay ve 54 bayan olmak üzere 133 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgelerinin hemen hemen hepsi, gençlerin ve bayanların tamamı Reyhanlı’da Kuzey Kafkasya Kültür Derneği kurma çalışmalarını olumlu karşılıyor. Toplum sesini duyuracak, haklarını savunacak, kültürünü koruyup geliştirecek bir kuruluşun gerekliliğine inanmıştır.

5. soruya, Ş. Kanşat: “Derneğin açılması örf ve adetlerin yok olmasını önleyecektir”, N. Hatam: “Dernek yürürse memnun olacağız. Siyasetin derneğe girmesi konusunda tedirginlik duyuyoruz.”, F. Öz: “Dernek güzel bir şey. Ancak, samimiyet önemli. Merdiven durumuna sokulup sağa ve sola çevirilirse olmaz.”, N. Eker: “Dernek çalışmaları devamlılık sağlayacaksa çok güzel bir olaydır. Eski derneğe sahip çıkılmaması çok üzücü bir durumdur. Bu derneğin açılıp devam ettirilebilmesi bizi sevindirecektir.” şeklinde cevap vermişlerdir.

6. Soru: Sizce Reyhanlı’da Kuzey Kafkasya Kültür Derneği’ne ihtiyaç var mı?

6. soruyu, 75 bay ve 51 bayan olmak üzere toplam 126 kişi cevaplandırmıştır.

Reyhanlı Adıgelerinin % 98,43’ü, yani tamamına yakını ve gençlerin tamamı Reyhanlı’da Kuzey Kafkasya Kültür Derneği’nin ihtiyaç olduğu inancındadır. Yalnızca orta yaş grubunun % 7,89’u dernek istememektedir.