M.A.Meretuko

Der: Murat Papşu

Son yüzyıllarda Çerkesler tarım (halk) takvimi, hicri takvim, Jülyen ve Gregoryen takvimleri gibi çeşitli yıl sayma sistemleri ya da takvimler kullandılar. Tarım takviminin kökleri kuşkusuz daha derinlere uzanmaktadır ve doğa olaylarını, iş dönemlerinin bölümlenmesini, halkın kültürünü ve yaşam tarzını yansıtmaktadır. Yılın dönemlerinin çeşitli adları bugün de yaşamaktadır:

Bu adlardan bazıları Jülyen ve Gregoryen takvimlerinin aylarıyla kaynaşmıştır. Bugün kullanılan Gregoryen takvimine göre ayların adları şöyledir:

Diğer halklar gibi Çerkesler de yılın dönemlerini gökyüzü cisimlerinin konumuna göre belirliyorlardı. Ünlü Çerkes etnograf Mafedz Sarbiy'in yazdığına göre bunun için en başta Vağoba* (Жъогъуабэ) takım yıldızı kullanılıyordu. “Жъогъуабэр чIым къыхэкIыгъ” “Vağoba topraktan çıktı”, “Жъогъуабэр гъажъом къыхэплъагъ” “Vağoba ekine baktı”, “Жъогъуабэр чъыг шъхьакIэм хэхьагъ” “Joğuabe ağacın dallarına girdi”, “Жъогъуабэр чIыгум хэхьэжьыгъ” “Vağoba (yeniden) toprağa girdi” gibi özdeyişler bunu kanıtlamaktadır.

Bu dönenceler arasında 90’ar gün vardır ve bunlar ilkbaharın başlangıcına (21-22 Mart), yazın başlangıcına (21-22 Temmuz), sonbaharın başlangıcına (21-22 Eylül) denk düşmektedir; tam bir dönence ise 360 günden oluşmaktadır.
 

Çerkesler daha sonra Tatarlardan aldıkları Cıl sistemini kullanmışlardır. Bu sistem, her biri bir hayvanın adını taşıyan 12 yıldan oluşur. Dönümün Fare yılından başladığı diğer Doğu halklarından farklı olarak Çerkeslerde Cıl, Örümcek yılından başlar. Bu takvimde yılların adları ve sırası şöyledir:

Örümcek Yılı (1988)

Бэджым иилъэс (Becım yiyilhes)

Yılan Yılı (1989)

Блэм иилъэс (Blem yiyilhes)

At Yılı (1990)

Шым иилъэс (Şım yiyilhes)

Koyun Yılı (1991)

Мэлым иилъэс (Melım yiyilhes)

Kâbe Kurdu Yılı (1992)

Чэбэ хьэмлыум иилъэс (Çebe hemlıwum yiyilhes)

Tavuk Yılı (1993)

Чэтым иилъэс (Çetım yiyilhes)

Köpek Yılı (1994)

Хьэм иилъэс (Hem yiyilhes)

Domuz Yılı (1995)

Къом иилъэс (Qom yiyilhes)

Fare Yılı (1996)

Цыгъом иилъэс (Tsığom yiyilhes)

İnek Yılı (1997)

Чэмым иилъэс (Çemım yiyilhes)

Pars Yılı (1998)

Хьашыумышым иилъэс (Haşıwumışım yiyilhes)
 

Çerkesler iyi ve kötü yılları da ayırırlardı. Köpek, Koyun ve Kâbe Kurtu yılları bereketli, Tavuk ve Yılan yılları ise bereketsiz ve hastalık getiren yıllar sayılırdı. Çerkeslerin inançlarına göre Tavşan ve Domuz yıllarında savaş kaçınılmazdı.

Yılın ŞILE döneminin adı dikkat çekicidir.  Şıle adı Farsça "çelle - kırk" kelimesinden gelmektedir. 16-17 ocaktan 24-25 şubata kadar (en soğuk günler) kış şıle (k+ımefe şıle) ve 16-17 temuzdan 24-25 ağustosa kadar (en sıcak günler) yaz şıle (gwemefe şıle) olmak üzere yılda iki defadır.

 İslamı kabul ettikten sonra Çerkesler hicri takvimi kullanmaya başladılar.

ÇERKESLERİN YENİ YILI KARŞILAMASI

Çerkes halk takvimine göre yeni yılın ilk günü 23 marttır. Bu gün toprağın “canlandığı”, “yazın kışı yendiği”, “kışın ve yazın ayrıldığı” inancı vardı.

22 Mart akşamı tellal bir katırın üzerinde köyü dolaşır ve yeni yılın gelişini haber verirdi. Bayramlarını kutlayarak, yaşlı genç herkesi ertesi gün güneş doğmadan kutsal ağacın, Çığıvuc’un (dans eden ağaç) yanında toplanmaya davet ederdi.

Aynı akşam genç erkekler ve kızlar toplanırlar, içinde yeni yıla övgüler düzülen, iyi ürün umudunun ifade edildiği tören şarkıları söyleyerek ellerinde meşalelerle evden eve dolaşırlardı.

Herkes gençleri coşkuyla karşılar, onlara tatlı ikram eder ve giren yeni yıl için iyi dileklerini sunarlardı. O gece kimse uyumaz, geceyi ayakta geçirirlerdi. Ocaklarda ateş yakılır, evlerin küçük pencerelerinden sokağa ışık sızardı. Sabaha karşı bütün halk şarkılar söyleyerek toplu halde “dans eden ağaca” doğru yürümeye başlardı.

Kocaman gövdesini ancak birkaç kişinin el ele tutuşarak sarabildiği kutsal ağaç Çığıvuc, önceden rengarenk kumaş parçalarıyla, oyuncaklarla ve mutlaka evcil bir hayvanın yüzülerek gerilmiş yaş derisiyle süslenirdi.

Orada toplanan herkes yüzü doğuya, güneşin doğduğu yöne dönük olarak dururdu. Köyün en saygın yaşlılarından biri, bir elinde haluj (peynirli börek), diğer elinde bahsıma (darıdan yapılan sarhoş edici bir içki) dolu bir boynuz kadeh olduğu halde ileri çıkar, iki tarafında da biri kız diğeri erkek iki yeni yetme bulunurdu.

Herkes ellerini güneşe doğru uzatır, yaşlı adam ise doğan güneşe bakarak yeni yıl onuruna “huohu” (iyi dilek konuşması) yapardı: «Mutluluk ve iyilik getirerek evimize gir, hastalıklar bize uğramasın ve sakin gökyüzü üzerimizde parıldasın, ocağımız yiyecek dolu olsun ve gönlümüzün istediği her şey elimizde olsun. Gelen yılın hepimize hayırlı olması için “amin” diyelim.»

Bu konuşmadan sonra törene katılanlar gruplar halinde dağılarak otururlar, çantalarından yiyecekleri çıkarırlar, yeni yılı houhularla hayırlayarak yiyecekleri yerler ve bahsıma içerler, sonra da el ele tutuşarak halka şeklinde, vuc denilen tören oyununu oynarlar, yeni yıl şarkısı söylerlerdi. Gençler atlarla yiğitlik gösterileri yapardı.

Etnograf M.A. Meretuko’nun materyallerine dayanarak hazırlanmıştır.

Adığe Kalendar 1997-1998 

Derleyen ve Çeviren: Murat Papşu

* Vağoba takımyıldızının bugün astrolojideki karşılığı Yunus takımyıldızıdır. (ç.n.)