|
АДЫГЭХЭМРЭ
АХЭМ
Я ХАБЗЭРЭ
ШЭРДЖЭС АЛИЙ
ХЬЭКЪУН МУХЬЭМЭД
Çeviren: Muzaffer KALKAN (ÇURMIT)
Diğer halklardan farklı olarak Adıgelerde
yolda veya caddede yürürken beraber olan kişilerin yaşı,
cinsiyet ve sayılarına göre bir düzen içinde olmaları
gerekir. Bu sayede karşıdan gelen grubun içindeki kişilerin
kim olduğu neyi temsil ettiği kolayca anlaşılır.
1. İster yaya ister atlı ister arabada
olsun yaşlı olan (thamade) daima sağ tarafta, genç olan sol
tarafta olur. Genç bir adım kadar geriden gider (yürüyüş
halindeyken)
2. Bir kadın bir erkek beraber
yürüyorlarsa kadın daima sağ tarafta olur. Bir baba
balig olmamış kızıyla beraber yürüse bile ona sağ tarafı
vermek zorundadır. Bir erkek hanımıyla beraber yürüyorsa
hanımı kocasının solunda yer alır. Bir erkek kız kardeşi
veya annesi ile yürürse onlar her zaman sağ tarafta yer
alır. Bunun faydası ise, karşıdan görenlerin gelenlerin
karı-koca mı, akraba mı olduğunu hemen anlamalarıdır.
3. İki erkek bir bayan beraber
yürüyorlarsa, bayanın yaşı ne olursa olsun daima ortada yer
alır. Yaşça büyük olan erkek sol tarafta genç olan erkek
sağ tarafta yer alır. Böylece, genç adam herhangi bir
şekilde yanlarından ayrılır veya bir görev için bir yere
giderse, kadının yine sağ tarafta yer alması sağlanmış olur.
Birden fazla bayan olursa yine ortada yaşlarına göre bir
düzen içinde yer alırlar, erkekler yukarıda izah ettiğimiz
gibi yanlarda yer alır.
4. Üç erkek beraber gidiyorlarsa en
yaşlısı ortada, orta yaş olan solda en genci de sağda yer
alır. En genç olana bir görev verilir gruptan ayrılırsa
en yaşlı olan yine sağda kalır ve düzen bozulmamış olur.
5. İki kadın bir erkek beraber
gidiyorsa (çocuk da olsa) erkek ortada olur. Kadının
biri erkeğin annesi ise anne ortada erkek solda olur.
6. Dört kişi beraber yürüyorsa en
yaşlısı ortada onun solunda yaş itibariyle ikinci yaşlı kişi
yer alır. Genç olan sağında yer alır. En genç olanı da
grubun en sağında yer alır ,böylece en genç olan görev için
gruptan ayrılırsa istenen düzen aynen kalır, sıra bozulmamış
olur (4. Madde). Yaşça ikinci sırada olan soldaki kişi
gruptan ayrılırsa, en yaşlının sağındaki genç onun yerine
sola geçer düzen sağlanır. Gurup kadın erkek karışık
olmadığı sürece bu düzen kadınlar için de, erkekler için de
geçerlidir.
7. Atlılarda da düzen aynıdır. Ancak
misafir ve prensler için yaşa bakılmaksızın daima sağ
tarafta yer verilir. Diğerleri de yaşlarına göre grupta
yerlerini alırlar. Adıgeler daima ata soldan biner soldan
inerler. Sadece ölüm ve acı bir haberi getirecek veya
götürecek olan kişi atın sağından biner ve yine sağından
iner, bu atlı gemi sağ eliyle kamçıyı da sol eliyle tutar
(normal zamanda tersi doğru). Bu durumu gören herkes anlar
ki bu atlı acı bir haberi getirmektedir.
8. Yaşlı bir thamade yanında sağ
tarafında genç biriyle köyüne giriyorsa bilirler ki
yanındaki genç misafirdir.
İki atlı birinin yedeğinde bir at varsa
düzen değişiyor Thamade solda yedek atı tutan genç atlı sağ
tarafta yer alıyor. Böylece thamade yedek attan rahatsız
olmamış olur. Ayrıca Thamade attan inecek veya tekrar ata
binecek olursa genç özengiyi kolayca tutar gereken hizmeti
kolayca yerine getirir.
9. Baba çocuklarıyla yürüyorsa kız
çocuğu sağında, oğlan çocuğu solunda olmalı, çocuklar bir
adım kadar babalarının arkasında olmalıdır.
10. İki atlı karşılaşırsa ikisi de
eyer içinde hafif doğrularak selamlaşırlar. Bir atlı
bir kadınla ve bir grup kadınla karşılaşırsa kadınlara sağ
tarafını vererek yavaşça yanlarına gelir eyerde doğrulur
onları selamlar ve saygılı şekilde yavaşça yanlarından
ayrılır. Kadınlarla konuşmak istiyorsa at üzerinde bayanla
konuşmak son derece ayıp sayıldığından gruba sekiz on adım
kala atından iner at yedekte yanlarına gelir, onları
selamlar, atı sol elinde tutar, kadınlara sağ tarafını
vererek yanaşır.
11. Bir atlı yolda bir kadınla
karşılaşırsa atından iner kadını selamlar kim olduğunu
kimlerden olduğunu sormadan ata binmesini rica eder kadın
yalnız başına ata binemezse yardım eder. Bayanın
ayakları solda sırtı sağa dönük vaziyette eyere oturur.
Kendisi atın solunda yer alır, gemi elinde tutar, kadını
gideceği yere kadar götürürerek ?iyi günlerde karşılaşmak
üzere hoşça kal? der ve kadına veda eder. Erkek kadının
yanından beş on adım ayrılmadan ata binmez, binerse
saygısızlık olur. Atın başı kadının tarafına doğru
çevrilerek binilir. Kadının yanında ata kamçı vurulmaz.
Kadın ata binmek istemez veya binmeyecekse atlı da atını sol
elinde yedekte tutarak kadını sağ tarafına alır ve gideceği
yere kadar götürür.
12. Atlı veya atlılar savaş ve yangın
gibi faaliyetler dışında köyün içinde at koşturamazlar.
Atlı yaşlı bir yayaya yetişirse atından iner atı yedekte
onun solunda yer alır gideceği yere kadar eşlik eder. Şayet
yaşlı thamade ?sağol vazifeni yaptın yoluna devam et? derse
genç atlı serbest kalır yoluna devam eder.
Bu tip uygulamalar eskiden hiç kimsenin zoruna gitmiyor,
kimseye ağır gelmiyordu. Çünkü her an bunu hayatlarının bir
parçası olarak yaşıyorlar, doğal bir şekilde bu düzene
uyuyorlardı. Herkes bu uygulamalara uymayı bir görev
biliyordu. Gençler de bu sisteme uygun şekilde
yetiştiriliyordu. Güçsüze, yaşlıya zayıfa yardım etmek
gereği herkesi ilgilendiriyordu, çünkü kişinin günün birinde
kendisinin de aynı duruma gelebileceği öğretiliyordu.
|