|
 Halkın
gönlünde taht kuran, adını tarihin sayfalarına altın harflerle
yazıp dünya durdukça koruduğu yazarlar, sanata yeni bir
güzellik, yeni bir boyut getirebilen, ulusal edebiyatı
geliştirip yüceltebilen ve özgün bir sanat çizgisi oluşturabilen
büyük yazar ve ozanlardır. A.S. PUŞKİN, M.Y. LERMENTOV, N.A.
NEKRASOV, V.V. MAYAKOVSKİY gibi büyük Rus yazarlarını ya da
ŞOCENTS’UK Alıy, K’UAŞ Bet’al gibi büyük Adıge şairlerini
ölümsüz kılan şey, onların edebiyata yaptığı büyük katkılardır,
sanatsal biçimi ve düşünsel özü halkın her zaman bir ilk heves
tutkusuyla sevip arayacağı düzeye taşıyabilmeleridir.
Zamanımızın en önde gelen edebiyatçılarından olan K’İŞOKHUE Alim
de onların bu doğru ve sağlıklı yolundan gitmiştir. O, Adıge
edebiyatını geliştirip ilerleten başlıca
edebiyatçılarımızdandır.
K’İŞOKHUE’nin yazmaya başlaması ŞOCENTS’UK
Ali’nin edebiyat çıtasını yükselttiği döneme
rastlar. İkinci Dünya Savaşı’nın hemen öncesindeki on yıllık
dönemdir. O yıllar, yazarımızın edebiyat ve sanat eğitimi aldığı
yıllar oldu. Başka deyişle; o yıllarda sanatımızın en iyi ve
yetkin örnekleriyle beslendi, onları özümledi, kendini ayakları
üstünde yürümeye, edebiyat yoluna koyulmaya hazırladı ve
donattı. K’İŞOKHUE’nin 1940 yılında, program doğrultusunda
kaleme aldığı “Nasıp/ Mutluluk/Talih” adlı şiiri, O’nun seçtiği
edebi çizginin ilk adımı ve örneği olarak değerlendirebilir.
K’İŞOKHUE Alim, Sovyet Adıge şiirini ŞOCENTS’UK
Ali’den sonra özgün ve saygın bir yeni kulvara
taşıdı. O, Adıge şiirine yeni pek çok şey katmayı başardı.
Sanatsal kurguyu, düşüncenin akıcı ve etkili anlatımını halkın
beğeneceği, haz alacağı düzeye çıkardı. Adıge Sovyet şiirinin
genel Sovyet şiiri içinde özgün bir yer edinmesinde
K’İŞOKHUE’nin büyük payı vardır. Ünlü Çuvaş halk şairi Huzangay
Peder; “Kabardey şairinin şağdıy atı, çoktan Kafkas dağlarını
aşıp arenaya girdi. Onun nal sesleri ülkemiz sınırlarının
ötesinde, uzaklarda da duyuluyor. O Şağdıy K’İŞOKHUE’nin
damgasını taşıyor.” demiştir. Ünlü Rus şairi Vladimir Solovxin
de; “K’İŞOKHUE Alim, yapıtları Rusça’ya çevrilip yayımlanan
zamanımızın en büyük, en özgün şairlerindendir.” demiştir. Son
yıllarda Adıgece ve Rusça olarak çeşitli gazete ve dergilerde
O’nun yapıtlarına ilişkin ciddi ve olumlu eleştiriler yer almış
ve edebiyat eleştirmenleri, O’nun kaleme aldığı ürünleri tahlil
eden ve değerlendiren özgün kitaplar kaleme almışlardır. Bütün
bu edebiyat eleştirmenleri ve edebiyat tarihçileri ağız birliği
etmişçesine K’İŞOKHUE Alim’in zamanımızın en büyük, en usta
şairlerinden, ulusal halk kültürünün en önde gelen
çalışanlarından biri olduğunu ifade etmektedirler. Ünlü Rus
şairi N.S. TİXONOV, O’nun için; “K’İŞOKHUE Alim bugünkü özgün
Sovyet edebiyatında baş köşeyi tutanlardan biridir. O, her
bakımından halkıyla iç içedir. Kendisini yetiştiren halkın
dilinin gücünü, anlatım yeteneğini aydınlık duygu ve
düşüncelerle bilenmiş özlü şiirlerinde açıkça sergiler. Özlü,
tok anlamlı deyişler, umudun melodilerine ayak uyduran yüce
amaçlar, keskin nükteler, şifreli anlatımlar, imgeler O’nun
dizelerini süsler. O, karmaşık, dolambaçlı, frapan laf
kalabalığı yerine net betimlemeleri yeğler. O’nun dizeleri
birçok yönden işlenmiş, yetkinleştirilmiş, özlü ve özgün
deyişlerdir. Kökeni olan halkın yaşamında yer alan unutulmaz
büyük olaylar, kendi yaşadığı veya yaşamında tanık olduğu şeyler
onun dizelerinde son derece inandırıcı ve etkili biçimde yer
alır.”
Yaşamı ve Edebi Çalışmaları:
K’İŞOKHUE Alim Pşımaxue oğlu, 22.07.1914 tarihinde Şecem ilçesi
Şhalıkhue Adıge köyünde bir rençber ailesinin çocuğu olarak
doğdu. O, annesi ve babası sayesinde Adıge halk öykülerindeki ve
kahramanlık şarkılarındaki özgün dokuları; manevi, ahlaki
değerleri, temiz duygu ve amaçları, aydınlık düşünceleri,
yaklaşım biçim ve yöntemlerini çok küçük yaşlarda kavradı.
Cin gibi akıllı ve zeki bir çocuk olan Alim, ilk olarak 1923
yılında köydeki ilkokulda öğrenim hayatına başlar. 1928 yılında
Baxhsan’daki Bölge Tarım Meslek Okuluna girer ve bu okulu büyük
bir başarıyla bitirir. Sonra 1931 yılında Kuzey Osetya’nın
başkenti Orjonikidze’deki Pedagoji Enstitüsü’ne girer ve 1935
yılında ciddi ve önemli bir öğrenim görmüş olarak Cumhuriyet’e
geri döner. Aynı yıl önce öğretmen yetiştirilen kurslarda, daha
sonra Pedagoji Fakültesi’nde Rus Dili ve Edebiyatı dersleri
vermeye başlar. Akademik kariyer yapmaya heveslenen ve
yüreklenen K’İŞOKHUE 1936 yılı sonbaharında Moskova’ya yüksek
lisans eğitimine (Aspirantura) gider. Yüksek lisansını üstün
başarıyla bitirdikten sonra tekrar ülkesine döner ve Kabardey –
Balkar Bilimsel Araştırma Enstitüsü’nde müdür olarak görev alır.
Bu görevini ikinci dünya savaşına kadar aralıksız sürdürür.
K’İŞOKHUE bu yıllarda Adıge kültürüyle ilgili ciddi ve önemli
çalışmalar yapar; Nart Destanları’nı sınıflandırır, düzenler ve
önsözü ile açıklamalarını kendisinin kaleme aldığı “Nart
Xhıbarxer/Nart Öyküleri” kitabını yayımlar. K’İŞOKHUE, sonradan
çok daha geliştirilmiş ve genişletilmiş biçimiyle Adıgece
düzenlenip yayımlanmış olan Nart Destanları’nın hazırlanmasında
da ilk görev alanlardır.
K’İŞOKHUE, edebiyat ve sanat yaşamına çok küçük yaşlarda, kendi
anlatımına göre 1928-1930 yıllarında başladı. 1931 yılında
yayımlanan Adıgece okuma kitabında O’nun bir kaç şiiri yer
almıştır. “Kharıwış’e/Yeni Güç” adıyla 1934 yılında yayımlanan
Edebiyat-Sanat Alamağında bir çok şiiri yayımlanmıştı.
1941 yılında yaşadıkları, şairin belleğinden hiçbir zaman
silinmedi. O yıl Lenin’in partisine girdi. “Bgılhapexm Dyej/Dağ
Eteklerinde” adlı ilk kitabı o yıl yayımlandı.
K’İŞOKHUE Alim, aynı yıl bir yandan edebiyat-sanat, bir yandan
da bilimsel araştırma çalışmalarına daha büyük bir azim ve
kararlılıkla yönelmeye niyetlendi. Ne varki bu güzel amaç ve
niyetler, faşist Alman ordularının saldırılarıyla son buldu.
Şairimiz, savaşın ilk günlerinden başlayarak zaferle
sonuçlanıncaya kadar, sevgili güzel vatanımızı düşan işgalinden
korumak ve kurtarmak için herkese örnek olacak bir biçimde
cephede savaştı. Savaşta gösterdiği yararlılık ve kahramanlıklar
nedeniyle K’İŞOKHUE, hükümet tarafından birçok madalya ile
ödüllendirildi. Ordudan göğsü madalya ve brövelerle dolu olarak
Binbaşı rütbesiyle terhis oldu.
Savaştan sonra K’İŞOKHUE çeşitli görevlerde bulundu. 1945-1948
yıllarında Kabardey-Balkar Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanı
olarak görev yaptı. 1948-1950 yıllarında Sovyetler Birliği
Komünist Partisi Kabardey-Balkar Bölge Komitesi Sekreteri idi.
Bu arada SSCB KP Merkez Komitesi nezdindeki Sosyal Bilimler
Akademisi’ni bitirdi. Daha sonra Kabardey-Balkar ÖSS Cumhuriyeti
Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcısı, Kabardey-Balkar Yazarlar
Birliği Yönetim Kurulu Başkanı, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist
Cumhuriyeti (RSFSR) Yazarlar Birliği Genel Sekreteri olarak
görev yaptı. Daha sonra uzun yıllar; SSCB Yazarlar Birliği Genel
Sekreteri, SSCB Edebiyat Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı olarak
görev yaptı ve Moskova’da yaşadı. SSCB ve Kabardey-Balkar SSC
Yüksek Sovyetlerine birkaç kez milletvekili seçildi. SSCB
Yazarlar Birliği 2. ve 7. Genel Kurullarında da delege olarak
görev aldı.
Gerek edebiyat sanatındaki büyüklüğü, gerek yapıtlarında
işlediği konular ve bu konuları işleyişindeki ustalığı, gerekse
sanatsal kişiliği ile K’İŞOKHUE son dönem Sovyet yazarlarının
dorukları arasında yer almıştır. O, edebiyat yaşamında özgün
içerikli, sanatsal düzeyi yüksek yüzlerce şiir, hatırı sayılır
büyüklükte bir kaç poem/şiirsel öykü/destan, harika romanlar,
dramalar, bir uzun öykü, denemeler ve başka bir çok yapıtlar
kaleme almıştır. Yazarın yapıtlarında bir çoğu ilk sınıflardan
itibaren 9. sınıflara okullarda dil ve edebiyat derslerinde
okutulmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır: “Nasıp/Mutluluk”,
“Lenin Ihagew Tyetşş/Lenin Yüksekte Duruyor”,
“Gumızağe/Tezcanlı”, “Sık’uent Nexh Psınş’ew/Daha Tez Giderdim”,
“Wıwızınşem! Se Jızo’e/Sağlıcakla Diyorum Ben”,
“Zekhueşit/Bayrak”, “Selet Selam/Asker Selamı”, “Khyebjeç”, “A
Pşşıhaşham Bjjıha Pşağow/Güz Sisiydi O Akşam”, “Mak’ue Ş’aler
Awız Ğoguç’e/Vadi Yolundan Gidiyor Delikanlı”, “Mel Guarte/Koyun
Sürüsü” şiirleri; “Yelbezdıkhue”, “Tisey”, “Kolxoz Şığajem/
Kolhoz’un At Yarışında”, “Ade/ Baba” adlı poemleri; “Xhuepseğue
Nur/İmrenilen Işık”, “Maze Nıkhue Şxhuant’e/Mavi Hilal”
romanları ve birçok başka yazıları.
K’İŞOKHUE Alim’in yazılarının toplandığı ikinci yapıtı 1946
yılında “Şıwım Yi Ğogu / Süvarinin Yolu” adıyla Adıgece olarak
Nalçik’te yayımlandı. Bundan sonra da yazar Adıgece ve Rusça
olarak birçok kitap daha yayımladı.
“Txığe Khıxexaxer/Seçme Yazılar” adlı iki ciltlik bir kitabı
Kabardey-Balkar Basımevinde Adıgece olarak basıldı.
“Alhxho”, “Ğoguane/Uzun Yol”, “Bgı Khıguewa/Göçük Kaya”
K’İŞOKHUE’nin kaleme aldığı dramalardan bazılarıdır. Ayrıca bir
film senaryosu, önemli edebiyat-sanat eleştirileri de vardır.
Yazarın ustalığı ve becerileri özellikle son dönemlerde büyük
bir gelişme gösterdi. Özellikle olgunluk dönemlerindeki bu
yapıtlarıyla zamanımızın en ünlü yazarları arasında sağlam bir
yer tuttu. Sosyalist üretim kahramını, SSCB devlet ödülü sahibi
ünlü Rus yazarı M.N. Alexeyev; “K’İŞOKHUE Alim, Sovyet
edebiyatında başı çeken en güçlü yazarlarımız arasında çoktan ve
sağlam bir biçimde yer aldı.” diyerek bunu dile getiriyor.
K’İŞOKHUE’nin edebi kişiliğini çok iyi bilen büyük edebiyat
eleştirmeni V.T. Goffensefer aynı konuda şöyle diyor: “Kabardey
edebiyatının gelişmesinde K’İŞOKHUE Alim’in yazdığı şiirler
önemli bir yer tutar. Onun ustalığı her yıl daha büyük bir
measafe alıyor. O’nun işlediği konuların kapsamı durmadan
genişliyor.
...K’İŞOKHUE’nin “Xhuepsğue Nur/İmrenilen Işık” adlı romanı,
Kabardey edebiyatı bir yana Kuzey Kafkasya edebiyatında, hatta
tüm Sovyet edebiyatı içinde bile bolşeviklerle şeriatçılar
arasındaki mücadeleyi bütün boyutlarıyla geniş ve kapsamlı bir
biçimde ustaca işleyen eşsiz bir başyapıttır.” Esasen 1968
yılında “Khurşxer Jeyırkhım/Dağlar Uyumaz” adlı yapıtı için
K’İŞOKHUE Alim’in RSFSC’nin M.GORKİY ödülüne layık görülmüş,
yapıtlarının hemen hemen tüm Sovyet halklarının diline ve başka
bazı dış ülkelerin diline çevrilip yayımlanmış olması bütün
bunların en somut kanıtı ve göstergesi-dir.
K’İŞOKHUE’nin yapıtlarında hemen her konu işleniyor. Ama
bunların içinde halkının ulusal tarihi ve yeni yaşam biçimi,
dostluk ve halkların kardeşliğinin, barışın korunması için
insanların içtenlikle çaba göstermeleri daha çok öne çıkıyor.
Yeni düzenin getirdiği yaşam koşullarında yetişen insanların
bilincinde yer eden temiz duygu ve düşünceler, umutlar, yaşama
sevinçleri özellikle “Partır Di Paşev/Parti Önderliğinde”, “Bıve
Xuabe/ Kızgın Taş”, “Ya Demepkh Zetawe/Onlar Omuz Omuza”,
“Batırıbjje/ Yiğit Kadehi”, “Vağue Maxue/Uğurlu Yıldız” adlı
şiir kitaplarında oldukça büyük bir derinlik ve ustalıkla
işlenmiştir.
K’İŞOKHUE Alim, ulusun onuru ve gururu olan, onu yüreklendiren
eşsiz bir yazar ve bir toplum adamıdır. O, yaşamı derinliğine
kavrayan ve kucaklayan, olayların derinliklerine keskin gözlerle
nüfuz edebilen, çok şeyi çabuk sezen ve anlayan, yüksek insanlık
değerlerini özümsemiş, gerçeği, doğruluğu rehber edinmiş bir
yazardır. Ünlü Rus şairi Mixail SVETLOV’un büyük bir vukuf ve
isabetle teşhis ettiği gibi; K’İŞOKHUE kimseye benzemeyen, eşsiz
ve özgün bir şairdir. O’nun yapıtlarını başkalarından ayıran ve
özgünleştiren en önemli özellikler; herbirinin aklı uyandıran ve
devindiren keskin düşünce parıltılarıyla bezenmiş, her konunun
belirli amaç ve hedefler bilinçli olarak seçilip özenle işlenmiş
olmasıdır... Yapıt-larında hiçbir şey abartılmamış ama gerektiği
iyi bir biçimde anlatılmıştır. Okurları da O’nu hep bu
özellikleriyle tanımıştır. Şairin şiirlerindeki
ideolojik-sanatsal anlam hem çok büyüktür, hem de sosyalist
gerçekçilik metodu temelinde kurgulanmış ve yükseltilmiştir.
Yazılar hem ulusal hem de partisel, örgütseldir. Kabardey-Balkar
halk ozanı, SSCB’nin ve RSFSC’nin devlet ödülleri sahibi Khaysın
Kuliyev O’nun için şöyle de-miştir: “K’İŞOKHUE Alim, yaşamın
özündeki eşsiz gizi, yapıtlarında bir ilk heves tutkusuyla
zengin bir özle ve yetkin bir biçimde dile getiren bir şairdir.
O çok sevdiği halkının onurunu ve gururunu hep yüceltmiştir.
Kabardey halkının bilgeliğini, sevecenliğini, yiğitliğini, onun
ruhundaki yüceliği, yaşam karşısındaki direngenliğini pek çok
halk K’İŞOKHUE Alim sayesinde tanımış ve öğrenmiştir.”
Sanatsal güç ve yeteneği sınırları aşan insanların gönüllerinde
taht kuran ünlü yazar için buna benzer sayısız güzel söz
söylenmiş, yazılmıştır. Kabardey-Balkar halk ozanı RSFSC’nin
A.M. GORKİY devlet ödülü sahibi K’İŞOKHUE Alim’in 70. doğum
yıldönümü 1984 yılı temmuz ayında görkemli törenlerle kutlandı.
O’nun edebi çalışmalarına parti ve hükümet organları büyük değer
verdiler. SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu’nun kararı ile
K’İŞOKHUE Alim Lenin ödülüne layık görüldü. Yazarımızın doğum
yıldönümü, doğduğu Şhalıkhue köyünde, Nalçik’te, Moskova’da,
hemen bütün okullarda ve işyerlerinde saygı ve coşkuyla
kutlandı.
K’İŞOKHUE Alim Pşımaxue oğlu, edebi-sanatsal kişiliği oturmuş,
sanat güç ve yeteneği gelişmiş ve pekişmiş bir şairdir. O
Kabardey-Balkar halkının saygın ozanı yüce sanını hak ederek ve
büyük bir onurla taşımaktadır. Büyük şair ve yazarımız, yaşadığı
sürece okurlarını yeni yapıtlarla hep mutlu etmiştir. O Adıge
edebiyatına sunduğu eşsiz örneklerle en büyük katkılara imza
atan bir edebiyatçıdır. Bu büyük yapıtları ve hizmetleri O’nun
adını daima yüceltecek ve ölümsüzleştirecektir.
[Yerjıb
Aslan 9. sınıflar için Adığe Edebiyatı (Elbrus Basımevi, 1986)
Kabardeyce’den Çeviren:
Fahri Huvaj ]
|
