|
Ünlü
gazeteci, yazar, tarihçi ve Dârü'lfünün müderrisi. Adıge'lerin Hağur
ailesindendir. Kafkas-Rus savaşları sırasında ailesinin Şapsığ
yöresinden İstanbul'a göç etmesi sonucu İstanbul'da, çok sayıda Çerkes
göçmenin oturduğu Tophane semtinde doğdu (1844). Küçük yaşta babasını
kaybetti. Mısır Çarşısı'nda aktar dükkânında çalıştı.
Öğrenimini Tophane Sıbyan Okulu'nda tamamladı. 17 yaşında iken Niş'de
bulunan ağabeyinin yanına giderek burada rüşdiyeyi (ortaokul)
bitirdi(1863). Tuna vilayetinin merkezi Rusçuk'da Mektupçu Kâtipliği
yaptığı sırada cami derslerine devam etti ve Bulgar Çankofdan Fransızca
öğrendi. İlk yazılarını "Tuna" gazetesinde yayınladı(1868).
Burada ünlü Tuna Valisi Midhat Paşa kendisine Midhat adını verdi ve onu
da yanına alarak tayin olduğu Bağdat'a götürdü. Bağdat'ta Vilâyet
Basımevi'ni kurarak "Zevra" (Bağdat) gazetesini yayınlamaya
başladı. Ahmed Midhat burada serbest fikirli bir filozof olan Can
Muattardan Farsça, Bağdat Müftüsü Muhammed Zehavî'den Fıkıh dersleri
aldı. İlk kitapları olan "Hace-i Evvei'i ve "Kıssadan Hisse"yi
burada yazdı. Basra Mutasarrıfı olan ağabeyinin ölümü üzerine,
ailesine bakmak zorunda kalınca, 1871 yılında İstanbul'a döndü. 1872'de
"Ceride-i Askeriye" ve "İbret" gazetesinde yazılar
yazmaya başladı. "Yeni Osmanlılar"dan Nanuk Kemal'le olan dostluğunu
"İbret"de ilerletti. Ailenin geçim sıkıntısını giderebilmek
gayesiyle bu gazetelerdeki yazarlığının yanısıra Tahtakale'de oturduğu
evde bir basımevi kurdu. Bütün aile fertlerinin de işbirliği ile kendi
kitaplarını yayınlamaya başladı. Basımevini kısa sürede büyüterek
Beyoğlu'na nakletti. 1872 yılında "Dağarcık" dergisini, daha
sonra da "Devir" ve "Bedir" gazetelerini yayınladıysa da
bunlar pek uzun ömürlü olmadı. 1873 yılında "Dağarcık"
dergisinde yazdığı "Duvardan Bir Ses" yazısı nedeniyle Yeni
Osmanlılarla (Namık Kemal, Ebuzziya Tevfık) birlikte mahkûm edilerek
Rodos adasına sürüldü. Burada da boş durmadı ve "Kırkanbar"
dergisini çıkardı (1873). Halk okulu Medrese-i Süleymaniye'yi açtı ve
"Hüseyin Fellah", "Yeryüzünde Bir Melek", "Eflatun Bey", "Hasan Mellah"
gibi romanlarını kaleme aldı. Üç yıllık bir sürgün yaşamından sonra
Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilmesi ile 1876 yılında İstanbul'a
döndü. Bu tarihten sonra kendini daha yoğun bir şekilde yazarlık,
gazetecilik ve yayıncılığa verdi. Yeni Padişah Sultan
II.
Abdülhamid'le iyi geçindi ve onun gözüne girdi. 1885'de Karantina
Başkâtibi oldu. 1877 yılında devletin resmi gazetesi olan "Takvim-i
Vakayı"nin yazarlığına ve devletin basımevi olan Matbaa-i Amire'nin
Müdürlüğüne atandı. "İttihad" dergisini ve 1878 yılında
'Tercüman-ı Hakikat" gazetesini çıkardı. Birçok eserini bu gazetede
bölümler halinde yayımladı. 1888 yılında Stok-holm'de toplanan
Müsteşrikler (Doğubilimciler) Kongresine Osmanlı Devletini temsilen
delege olarak katıldı. 1895 yılında Meclis-i Umûr-u Sıhhiye İkinci Reisi
oldu. 1908 yılma kadar gazeteciliği ve yayımcılığı devam etti. 1908
yılında Matbaa-i Amire Müdürlüğü'nden emekliye ayrıldı. Bakanlar Kurulu
kararıyla DaruIfünun'da (Üniversite) Felsefe Tarihi, Dinler Tarihi,
Genel Tarih, Vaizler Medresesi'nde Dinler Tarihi, Dârü'lmuallimat'da
(Kız Öğretmen Okulu) Tarih ve Pedagoji öğretmeni oldu. 1908 yılında
merkezi İstanbul'da olmak üzere kurulan "Çerkes İttihad ve Teavün
Cemiyeti" (Çerkes Birleşme ve Yardımlaşma Derneği) nin kurucuları ve
çalışanları arasında yer aldı. 1913 yılında, İstanbul'da parasız olarak
öğretmenlik yaptığı Dârü'şşafaka Lisesi'nde gece nöbetçisi iken 69
yaşında kalp krizinden öldü. Mezarı Fatih Camii bahçesinde, girişteki
üçüncü mezardır.
Hağur
Ahmet Midhat Efendi, "Türkiye halkına ilk okuma zevkini veren yazar", "Hace-i
Evvel" (İlk Öğretmen) ve "kırk beygir gücünde bir yazı makinası" olarak
anılmaktadır. Bir kısmı çeviri olmak üzere 208 tane basılmış eseri
vardır. Kafkas tarihini incelemek ve belgeler toplamak için de çalışmış
ve bu gayeyle bir kurul oluşturmuştur. Bu konuda "Kafkas" adlı
bir romanı (tiyatro olarak da oynandı), "Çerkes Özdenleri" adlı
ve oynandığında İstanbul'da olaylar yaratmış bir tiyatro eseri, "Kırkanbar"
(1873-1876) dergisinde ve çeşitli eserlerinde birçok yazıları
bulunmaktadır. Başlıca eserlerinin bir listesi aşağıdadır:
I.
Hikâye ve
Romanlar:
Kıssadan
Hisse(
1870),
Letaif-i Rivayat (25 Kitap, 1870–1873),
Durûb-i Emsâl-i Osmanıyye Hikemiyyâtının Ahkâmını Tasvir
(1874–75),
Hasan Mellah Yahut sır İçinde Esrar (1874),
Dünyaya İkinci Geliş Yahut İstanbul'da Neler Olmuş (1874)
"Hüseyin Fellah (1875),
Yeryüzünde Bir Melek (1875),
Karı-Koca Masalı (1875),
Fe-latun Bey ile Rakım Efendi (1875),
Paris'te Bir Türk (1876),
Süleyman Musulî (1877),
Çengi (1877),
Kafkas (1877),
Beliyât-ı Mudhike (1881),
Karnaval (1881),
Henüz Onyedi Yaşında (1881),
Acaib-i Alem (1882),
Vah (1882),
Dürdane Hanım (1882),
Voltaire Yirmi Yaşında (1884),
Esrâr-ı Cinayet (1884),
Cellat (1884),
Hayret (1885),
Arnavutlar-Solyotlar (1888),
Demir Bey Yahut İnkişaf-ı Esrar (1888),
Fenni Bir Roman (1888),
Haydut Mnntari (1888),
Gürcü Kızı-Yahut İntikam (1889),
Rikalda (1890),
Müşahedât (1891),
Papazdaki Kurar (1891),
Hayal ve Hakikat (Fatma Aliye Hanımla birlikte, 1892),
Ahmed Metin ve Şirzad (1892),
Taaffüf (1895),
Gönüllü (1896),
Altın Aşıklar (1898),
Mesail-ı Muğlaka (1898),
Eski Mektuplar (1898),
Jön Türk (1910).
II.
Oyunlar:
Eyvah
(1872),
Açıkbaş (1874),
Ahz-ı Sar (1874),
Hükm-i Dil ( 1884),
Fürs-i Kadimde Bir Facia (1884),
Çengi (1884),
Çerkes Özdenleri (1884).
III.
Fikrî
Eserleri:
Üss-i
înkilab ve Zübdetü'l Hakayık
(Abdülaziz Devrinin Siyasi Tenkidi, 3 Cilt, 1877-78),
Medhal-i Tarih ve Coğrafya (1880), Müdafaa
(Hıristiyanlığa Karşı İslam’ın Müdafaası, 3 Cilt, 1883-85),
Niza-ı îlm ü Din (İlim ve Din Anlaşmazlığı, 4 Cilt,
1895-1900),
Schopenhauer’in Hikrnet-i Cedidesi (Avrupa Felsefesinin
Eleştirisi, 1887),
Voltaire (1887),
Beşir Fuad (1887),
Avrupa’da Bir Cevelan (İsveç Gezisi, 1890),
Menfa (Otobiyografi, 1876),
Devr-i Sultan Abdülaziz (1901),
Hilâl- i Ahmer Tarihi, İslâm ve Ulûm (W. Drapez'in Nizam-ı İlm ü
Din çevirisini red),
Ben Neyim (Materyalizmin tenkidi),
Mufassal Osmanlı Tarihi (3 Cilt 1887),
Mufansal-Tarih-i Umumi (Çeviri, Darülfünun Ders kitabı, 3
Cilt 1880),
Kâinat (L’univers’den çeviri, 14 Cilt, 1871-82),
Hâce-i Evvel (Sanat Okulu Ders Kitabı, 1868-70),
Türkî Durub-ı Emsal (Atasözleri, 1871)...
Dr. Kamil
Yazgıç: Ahmed Midhat Efendi, Hayatı ve Hatıraları. İstanbul 1940.
(Yazar Ahmed Midhat'ın oğludur).
Mustafa
Baydar: Ahmed Mıdhat Efendi, Hayatı Sanatı Eseri. İstanbul 1954.
Şeyin
Time: Ahmet Midhat llagur. Yeni Kafkas, Sayı: 2, İstanbul 1957.
Memduh
Ceylan: Ahmet Midhat Efendi (Hağurt. Nartların Sesi, Sayı: 17,
KKKD Gençlik Kolu Yayını, Ankara 1976.
Kaynak: Sefer E. Berzeg’in “Kafkas Diasporası’nda
Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü” kitabından alınmıştır. S. 11-14
|