General Emanuel,
Rus ordusuna karşı savaşan bir çok savaşçının Karaçay
dağlarında gizlendiğini biliyordu. Ayrıca, General Emanuel,
Kafkasya'nın en can alıcı noktasında bulunan Karaçay'ın
mutlaka ele geçirilmesini Rusya'nın geleceği açısından
gerekli görüyordu. Bu yüzden Osmanlı taraftarı, Kırımşavhal
oğlu İslam'a düşman olan Duda oğlu Tengizbiy'i kendi
tarafına çekmeyi başarmıştı.
Kafkas Dağlarının en yüksek zirvesi olan Elbrus Dağı'nın (Mingi
Tav) sarp ve derin vadilerinde yerleşmiş olan Karaçaylılar,
kartal yuvasını andıran yurtlarında adeta tabiat tarafından
korunuyorlardı. Elbrus Dağı'ndan doğan Kuban Irmağı'nı takip
eden yol, Karaçay'a ulaşan en güvenilir ve tek yoldu. Ayrıca
bu yoldan başka Karaçay'a ulaşan fakat yalnız Karaçaylılar
tarafından bilinen gizli dağ yolları vardı.
Bu yolar:
1. Elbrus Dağı eteklerinden Ullu-Kam ve Hurzuk'a giden yol,
2. Bagatır Tala ve Hudes Vadisinden Kart Curt'a giden yol,
3. Hudes, Hasavka geçidinden Kuban vadisine çıkan ve
Karaçay'a giden yol,
4. Calan Kol'dan Kuban vadisine çıkarak Karaçay'a giden
yollardı.
General Emauel, Karaçaylıların Rus ordusunu Kuban vadisinde
bekleyeceklerinden emindi. Çünkü Karaçay dağlarına giren tek
yol bu vadi içindeydi. Karaçay'a giden diğer gizli dağ
yolarını ise Karaçaylardan başka hiç kimse bilmiyordu. Ancak
bu yolları avucunun içi gibi bilen Duda oğlu Tengizbiy'i
Ruslar kendi saflarına çekmeyi başarmışlardı. Tengizbiy, Rus
ordusuna rehberlik edecek ve Rusları gizli yollardan
Karaçay'a sokarak, Karaçaylıları beklemedikleri bir baskınla
yenilgiye uğratacaklardı.
Karaçaylılar da
Emanuel'in saldıracağını biliyorlar ve onu kuzeyden, Kuban
Irmağı boyunca gelen yolda bekliyorlardı.
17 Ekim 1828'de Emanuel'in elindeki Rus orduları üç koldan
Karaçay'a doğru harekete geçtiler.
Antropov komutasındaki ordu, Kuban vadisinden Taşköpür
kasabasına doğru ilerleyecekti. Karaçaylılar da düşmanı
burada bekliyorlardı.
General Emanuel ise Tengizbiy'in rehberliğinde Üçköken, Gum
vadisinden yola çıkacaktı.
Turçaninov
komutasındaki diğer ordu da Khaberdey'den yola çıkarak Balk
Irmağı ve İshavat vadisi yoluyla Karaçay'a ulaşacaktı.
Onlara da, Rusların dostu olan Khaberdey Beyi Atajuk
rehberlik edecekti. Böylece Karaçay, arkadan sarılarak
baskına uğratılacaktı. Hainlerin gizli yolları Ruslara
göstererek, onlara rehberlik yapacaklarından haberleri
olmayan Karaçaylılar ise Rus ordusunu Kuban vadisinde
bekliyorlardı.
1828 yılı sonbaharlarında Karaçaylılar kış hazırlıkları ile
meşguldüler. 14 yıl süren bir veba salgını Karaçay halkını
mahvetmiş ve halk henüz kendisini toparlayamamıştı.
1828 yılının 17 Ekim'inde General Emanuel ordusunu üç koldan
yola çıkardı. Bir kısım asker Kuban vadisinden ilerleyerek
Taşköpür yakınlarındaki Aman Nıhıt geçidinde bekleyen
Karaçay savaşçılarını aldatma taktiğini uygularken, General
Emanuel ve Khaberdey'den yola çıkan diğer ordu gizli
yollardan Karaçay'a ilerliyordu. Bunlara Karaçaylı Tengizbiy
ve Khaberdey Atajuk rehberlik ediyordu.
19 Ekim'de doğudan gelen iki ordu birleşerek Hasavka
geçidine doğru harekete geçtiler. Emanuel'in ordusu, 30 Ekim
1828 günü Hasavka geçidine ulaştığında onları farkeden
gözcüler Karaçay'a haber gönderdiler. Karaçay askerlerinin
çoğu Aman Nıhıt geçidinde Rusları bekliyorlardı. Az sayıdaki
Karaçay savaşçısı silahlanarak Hasavka'da düşmanın önünü
kesti. Asker sayısı ve silah olarak Ruslardan çok zayıf olan
Karaçaylılar, Hasavka geçidini boşuna korumaya çalıştılar.
Ruslar, güçlü silahları ile direnişi kırdılar ve geçidi
aşarak Karaçay'ı arkadan kuşattılar. Hudes Irmağı'nın sağ
yamaçlarında düşmanla savaşa giren Karaçaylılar saatlerce
süren savaş sonunda yenilerek teslim oldular.
Karaçay Valisi Kırımşavhal oğlu İslam'ın kılıcını General
Emanuel'e teslim etmesiyle Karaçay üzerende yıllarca sürecek
olan Rus hakimiyeti başladı.
Karaçay halkının Hasavka'da Ruslara karşı gösterdiği cesaret
ve kahramanlık destanlara konu oldu. Hasavka Savaşı, Karaçay
Halk Edebiyatı'na birbirinden güzel halk şarkıları,
kahramanlık türküleri (cırları) kazandırdı.
Hasavka Savaşı sonrasında Karaçay'ı ele geçiren Gene-ral
Emanuel'e bazı Karaçay prensleri (biyleri), Rus Çarına
bağlılıklarını bildiren bir dilek mektubu verdiler. Çara
bağlılık yemini eden bu prenslerin aileleri daha sonraki
yıllarda Ruslardan büyük yardımlar görürken, bağlılık yemini
içeren bu mektuba imza koymayan ve Ruslara karşı olan bazı
prens aileleri de ileriki yıllarda halk üzerindeki
hakimiyetlerini ve ekonomik, siyasi güçlerini
kaybedeceklerdi. |