TARİHÇE

[Özdemir Özbay]

“Dünden Bugüne Kafkasya” kitabından alınmıştır

Bir ara Kırım'da yaşayan, Azak Denizi kıyısında Şapsığhlara komşu olan Khaberdeyler, Tatar-Moğol saldırısından sonra "Khaberdey T'uaş'e" denilen şimdiki yerlerine yerleşmişlerdir (12-13. yüzyıllarda).

1557'de Rus korumasını benimseyen ve bir prenslik haline gelen Khaberdey bölgesi, 17. Yüzyılda Büyük ve Küçük Khaberdey biçiminde ikiye bölünmüştür. 1739 Belgrad Antlaşması ile tarafsız bölge konumu kazanan Khaberdey bölgeleri, 1774'te Rusya tarafından ilhak edilmiş ve Kaynarca Antlaşması ile Osmanlılar bu durumu tanımışlardır. Balkar ve Karaçay bölgeleri de Khaberdey prenslerine bağlı idiler ama, Balkarlar 1790, Karaçaylar da 1828 yılına değin Rus yönetimine karşı direnişlerde bulunmuşlardır.

Rus istilası üzerine, bağımsızlıktan yana olan bazı Khaberdey prensleri, taraftarları ile birlikte, Çerkesya'nın Kuban bölgesine göçetmişlerdir. Rus kolonizasyonuna bağlı olarak, Khaberdey Adıgelerinin bir bölüm topraklarına el konulması ve çeşitli baskılar hoşnutsuzluklara yol açmış, buna bağlı olarak 18. Yüzyıl sonlarıyla 19. Yüzyıl başlarında Khaberdey bölgesine yönelik birkaç Rus askeri operasyonu düzenlenmiştir.

Kuban bölgesine göç eden ve öteki Adıge kabileleriyle bir arada yaşayan Adıgelere ise, "Hajret Khaberdeyleri" ya da Kuban Khaberdeyleri denmektedir. Şimdiki Karaçay-Çerkes bölgesi Adıgelerinin çoğunluğu (Kuban kıyısında: 1. Abukhhable - Xhumerenıjj, 2. Yerkın-Şıhar; Küçük Zelençuk kıyısında, 3. Alhesçırey - Jjakue, 4. Hağundıkhuey - Alıberdıkhue, 5. Kheseyhable - Habaz, 6. Kueşhable, 7. Hatoxhuşşıkhkhey - Zeyıkhue, 8. Boteşşey - Malıy Zelençuk, 9. Xhumerents'ık'u - Novo Humarinskoye, 10.Khılışkhuaje - Psewıç'edaxe, 11. Yicıbekhuey - Abazakıt, 12. Adıgehable; Büyük Zelençuk kıyısında, 13. Beslhenıkhuekhuaje - Yinjıcışxue, 14. Beralhkı -Barakli, 15. Abatehable - Yersakon köyleri) ile Adıgey'in üç köyü (1. Xuedz, 2. Leşepsıne, 3. Kueşhable) Hajret Khaberdeylerini oluşturmaktadır. Karaçay-Çerkes'in Vak'uejıle ve Besleney köyleri, Besleney lehçesiyle konuşurlar.

Hajret Khaberdeyleri içinde Adıge Kurtuluş Savaşı destanlarında yer alan ünlü kahramanlar da vardır: Hatoxhuşşokhue Mıhamed Aşe, Ajgeriyekhue Kuşukupşş, Şowcen Şomaxue, Tramıkhue Kherebatır vb. Hajret Khaberdeylerinin direnişi 1859 yılına değin sürmüştür.

Asıl Khaberdey bölgesi, bir ilçe (okrug) olarak, 1860'ta Terek bölgesine bağlandı. Khaberdey bölgesinden 1860-1861'de 10 bin kişi Osmanlı topraklarına göç etti. 1865'te 3 binden çok,1900-1903'te de 4 bin Khaberdey göç etti.

Khaberdey bölgesinden göç, barış koşullarında gerçekleşti. Göçün temel nedeni, Rus hükümetince sürdürülen katı koloniyalist politikadır: Küçük köylerin büyük köylerde birleştirilmek (toplanmak) istenmesi, bir bölüm toprağın Ruslara verilmesi gibi nedenler kızgınlığa ve göçe yol açmış olmalıdır.

Göçten sonra, 1860'larda Khaberdey-Balkar bölgesinde 40 bin kadar Khaberdey ile 10 bin kadar Balkar nüfusun kaldığı sanılmaktadır. Kolonizasyon sonucu Büyük ve Küçük Khaberdey (ya da Cılaxhsteney) bölgeleri arasında bir Rus yerleşim kuşağı oluşturulmuştur.

1897 nüfus sayımına göre Terek bölgesinde (oblast) 84.100 Khaberdey bulunuyordu.
Köleliğin kaldırılması sonucu, Khaberdey halk ekonomisi gelişmeye başlamıştır. 1868 - 69'da Terek'e bağlı Kabardinski Okrugu'nda toplam nüfusun yarıya yakınını oluşturan 21.221 köle serbest bırakıldı (16.499 Khaberdey; 4.722 Balkar).
1905 ve 1913 yıllarında kitle hareketleri görülen Khaberdey -Balkar bölgesinde, Şubat 1917 devrimi üzerine, Merkezi Rusya yönetimine bağlı Terek bölgesi Nalçık ilçesi yönetimi kuruldu. Ekim Devrimi karşısında, Terek Bölgesi Yönetimi ile Dağıstan Bölge (oblast) yönetimleri birleşerek Terek-Dağıstan Hükümetini kurdular (12 Aralık 1917). Rusya SFSC'den ayrıldığını ilan eden bu hükümet, Don ve Kuban hükümetleri ile, Güneydoğu Birliği'ni oluşturdu.

Ancak yönetim, Mart 1918'de Sovyetlere geçti. Terek-Dağıstan Hükümeti üyeleri Kafkasya'yı terk ettiler. Bunların bir bölümü GürcistanGürcüstan'ın Başkenti Tiflis'te "Kuzey Kafkasya Dağlıları Cumhuriyeti" adı altında sürgünde bir hükümet kurdular.
Öte yandan, Nisan 1918'de Rusya SFSC'ne bağlı Terek Sovyet Cumhuriyeti, ardından Temmuz 1918'de de Kuzey Kafkas Sovyet Cumhuriyeti kuruldu. Ekim-Kasım 1918'de Dağıstan, Dağlı Hükümeti ile işbirliği içindeki Osmanlı kuvvetlerinin istilasına uğradı. 1919 ilkbaharında, tüm Kuzey Kafkasya, karşıdevrimci General Denikin kuvvetlerinin eline geçti. Mart 1920'de Kuzey Kafkasya'da yeniden Sovyet yönetimi kuruldu. Bu arada Dağlı Hükümeti, General Denikin'in kararıyla ortadan kaldırıldı.
1920'de ABD ile İngiltere, GürcistanGürcüstan'ın Başkenti Tiflis'te, General Denikin'in izleyicisi General Vrangel'i desteklemek ve karşıdevrim amacıyla yeni Kuzey Kafkas hükümetleri oluşturdular. Bu bağlamda kurulan Terek Eyaleti (Kray) Hükümetinde Kotse Pşımaxue Kosok, Cabağiyev ve Tsalikov gibi eski Terek-Dağıstan ve Kuzey Kafkasya Dağlıları Cumhuriyeti yöneticileri de yer almışlardı. Ancak başarı sağlanamadı.

Kasım 1920'de Terek bölgesinde Dağlı ÖSSC kuruldu ve bu kuruluş 20 Ocak 1921'de onandı. Bu Cumhuriyet içinde Khaberdey ve Balkar ilçeleri de (okrug) yer almıştı. 1 Eylül 1921'de Khaberdey ilçesi ayrıldı ve bir özerk bölge oldu.
16 Ocak 1922'de Khaberdey-Balkar ÖB. oluşturuldu. 5 Aralık 1936'da Khaberdey-Balkar ÖSSC. biçiminde statüsü yükseltildi.
1944 yılı Kuzey Kafkasya tarihi açısından kara bir yıl oldu.

Khaberdey-Balkar ÖSSC'nin Balkar bölümü "Almanlarla işbirliği yapmak" gerekçesiyle kaldırıldı ve Balkar halkı sürgüne gönderildi. Oşhamaxue (Elbrus) çevresi ile Yukarı Baxhsan yöresi GürcistanGürcüstan'a bağlandı. Kurp ilçesi de Cumhuriyet topraklarından çıkarıldı.
 

BU KATEGORİNİN TÜM KONULARI

 

 
..
...