|
Çeçen Edebiyatının temeli sözlü
halk söylenceleridir. Bunlar, Mitler (efsaneler), Tijamaş
(sızlanışlar), Sardamaş (kargışlar, beddualar), Naş
(atasözleri), Hetal-metalaş (tekerlemeler), Uzamaş
(ağıtlar), Khalgan Novelaş (halk hikayeleri), Zabaraş
(latifeler), Satiraş (hicviyeler), Alarş (hazır cevaplar),
vs..
Çeçenler Sibirya dönüşü ile
birlikte bu sözlü ürünlerin yok olmaması için yoğun bir
çalışmaya girdiler. Yüzlerce halk ürünü derlenip Çeçen,
İnguş Devlet Üniversitesi Arşivi'nde korunmaya alındı. Vakit
geçirilmeden Çeçen halk kahramanlarının manzum destanları
bir araya getirilip yayımlandı.
Anonim halk destanları arasında
hem eski hem de yeni kahramanlar yer alır. Bu kahramanlar şu
üç şekilde anılırlar:
1.
Doğdukları köy adları ile anılırlar: Evtarkhoyn Ahmad,
Kharaçoyn Zilemkhan (Evtarkholu Ahmet, Kharaçoylu Zelimhan).
2.
Mensub oldukları boyun adı ile anılırlar: Akkin Jankhot,
Alkhaştoyn Alkha (Akkililerden Canhot, Alkhaştlılardan Alkha)
gibi.
3.
Baba adı ile anılırlar: Madin Jamirza (Mad oğlu Jamirza),
Bahadaran Mustarg (Bahadır oğlu Mustarg) gibi.
Anonim nazımlarda adı geçen
kahramanlar 16-20.Yüzyıllar arasında yaşamış olanlardır.
Çok ünlü olan Çeçen halk
kahramanlarının bazılarının adını analım: Zaytin Şıkhmırza,
Evtarkhoyn Ahmad, Jieruoçun Klant, Akkin Jankhot, Bilarbi
Baçça, Akkarçu Iumar Lela, Qenaçu Adi, Taymin Bibolat, Madin
Jamirza, vs...
Tüm diğer Kuzey Kafkasya
halklarında olduğu gibi Çeçenlerde de Nart Efsaneleri
vardır.
Belli
Başlı Çeçen Edebiyatçıları:
ABDİ DUDAYEV (1901-1943)
İlk şairlerden biri olarak
Sovyet Devrimini, tek kitabı olan Blastienan buolar -
ilkbaharın yeşermesi'ndeki şiirlerinde, aydınlatıcı simge
olarak işler.
SAİD BADUYEV (1904-1943)
Öykü, roman, dram türlerine
ağırlık verdi. Çağa uymayan eski Çeçen geleneklerini
eleştirdi. Onun "Petamet"i Çeçen edebiyatının ilk romanıdır.
AHMAD NAJAYEV (1895-1943)
Bu da şiir, öykü dalında
ürünler verdi. "Kerla Dünie - Yeni Dünya" adlı şiir kitabını
burada anabiliriz.
ŞAMSUDİN AYSKHANOV (1907-1937)
Çeçen edebiyatının kurucu
yazarları arasında, özellikle dram türüne verdiği önemle
anılır. Şiir, öykü ve antoloji çalışmaları da vardı. "Qiysam
- Mücadele" adlı piyesi en tanınmışıdır.
HALİD OŞAYEV (1898-1975)
Ekim Devriminin öncesi ile
sonrasını Çeçenlere göre roman türünde yazmıştır ki,
edebiyatta haklı üne kavuşmuştur. "Alun Şeraş -Alevli
Yıllar"
MOKMAD MAMAKAYEV (1910-1973)
Çeçen edebiyatının en büyük
şairi ve roman yazarıdır. Şiirlerinde derin bir lirizm, doğa
ve insan sevgisi egemendir. Zelimhan adlı romanı Tarık Cemal
Kutlu tarafından Türkçe'ye çevrilmiştir. (İst. 1976, E
Yayınları)
RAİSE AHMATOVA (1928-1991)
Çeçen-İnguş edebiyatının
yetiştirdiği ikinci büyük şairdir. Doğa, aşk ve lirizm
dizelerinde su gibi anlatılır. "Chanakietar - Bir araya
gelmek", "San Sieda - Yıldızım" akla gelen kitaplarındandır.
ARBİ MAMAKAEV (1918-1958)
Çeçen edebiyatının herkes
tarafından sevilen bir şairidir. Ülkesini ve insanlarını çok
sevdiği için adı unutulmayanlar arasındadır. "Terkan Tulğie
- Terek Dağları" kitabı ünlüdür.
SAİD ARSANOV (1889-1968)
Ekim Devrimi öncesi Çeçen
hayatını işleyen ve töre romanı türünü yazan sanatçıdır. "Maca
Devza Dottağala - Belki Bir Gün Dost Oluruz" romanı çok
ünlüdür.
ABDÜLHAMİD HAMİDOV (1920-1969)
Satirik öykü türünü tercih
etmiştir. Savdat ve Davut, Mokhsolta'nın uğursuz günü, Boc
Ali'nin Yenilgisi çok tanınmış öykülerindendir.
EDİLOV KHASMOHMAD (1922- )
Şiir, düzyazı türünde eserler
verdi. Toprak Parçası, Ana Sevgisi, ikisinin Sırrı eserleri
ünlüdür.
UMAR GAYSULTANOV (1920- )
Çocuk öyküleri ile ün
yapmıştır. "Polatkale'nin Düşüşü" çok ünlüdür. Kutuzov
emrinde Napolyon'a karşı savaşan Çeçen Generali Aleksandr
Çeçensky'in aynı adı taşıyan biyografik romanı ile de ünü
perçinlenmiştir.
ABUZER AYDAMIROV (1933- )
Çeçen edebiyatında roman türünü
tarihsel belge ile birleştirmiştir. Çeçen ulusunun destansı
varlığını anlatan en büyük "halk yazarı" ünvanına sahiptir.
Yekha Büyşinas - Uzun Geceler,
Lömraşkah - Dağlarda Şimşek adlı romanları ile unutulmazlığa
erişmiştir.
AHMAD SULEYMANOV (1922- )
"Halkın Ozanı" ünvanını kazanan
şairlerdendir. Ülkesine karşı duyduğu derin sevgiyi
dizelerindeki içtenlikte görmek olasıdır. "Vatanım Yolları"
şiir kitabı çok ünlüdür.
|