Kafkas Derneklerinin bir çatı altında toplanabilmesi için 1970'li yıllardan beri süren bir dizi çalışmalar vardır. Okuyan, araştıran insanlarımızın bunları bilmeye hakkı vardır diye düşünerek arşiv belgelerini özetleyerek bu notları oluşturduk. Toplantılara katılan eski dernek yöneticilerince eksik ya da yanlış bulunacak hususlar olursa gerekli düzeltmelerin yapılacağı tabiidir.
 
İnternet ortamında yazılan bazı yazılarda, yürütülen merkezi örgütleme çalışmalarında ve Federasyonlaşma aşamasının olup, bittiye getirildiğine ilişkin ifadeler yer almıştır. Oysa gerçekler hiç de öyle değildir. Kronolojik olarak izleyenlerin, aşağıdaki süreci incelemeleri halinde doğru hükümler vereceklerine inanıyoruz..
 

KAF-DER KURULUŞ SÜRECİ

Türkiye'de Kafkas Derneklerini merkezi bir örgütte toplama çalışmalarına 1975 yılında Ankara'da yapılan bir toplantıyla başlanıldı. Takiben İstanbul, Kayseri, Antalya ve tekrar Ankara toplantılarıyla devam edildi. Çerkesler'in çok dağınık olması nedeniyle demografik durumun tespiti, ulusal bilinç düzeyinin belirlenmesi, Siyasi haklar ve Dönüş olayı o tarihlerdeki toplantıların asıl konularıydı.
 
5 Kasım 1977 tarihinde yapılan toplantıda, o tarihteki Federasyon Yasası'nın elverişli olması nedeniyle önemli bir adım atılma aşamasındayken toplantı sonrası otobüs durağında beklenirken bilinmeyen kişilerce Çerkes gençlerinin taranması sonucunda Tsey Mahmut ÖZDEN hayatını kaybetti ve böylece çok önemli bir çalışma yarıda kaldı. Ardından 12 Eylül dönemi yaşandı. 1980'li yılların ikinci yarısından itibaren dernekler yeniden açıldılar ve 1977'de yarıda kalan toplantılara 90'lı yılların hemen başında yeniden başlandı.

BİRİNCİ TOPLANTI:

26 Mayıs 1990 tarihinde Ankara Kuzey Kafkasya Kültür Derneği'nde gerçekleştirildi. KUZEY KAFKASYA KÜLTÜR DERNEKLERİ KÜLTÜREL DANIŞMA ve DAYANIŞMA TOPLANTISI adı altında yapılan toplantıya Ankara, Bursa, Düzce, Çorum,İstanbul, Kayseri, Konya, Mersin, Sivas ve Samsun dernekleri katıldılar.

Toplantı sonucunda yayınlanan sonuç bildirgesinde yer alan önemli hususlar şunlardır:

- Türkiye'deki Çerkes nüfusu, dünyadaki toplam Çerkes nüfusu içinde önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle K. K. K. Derneklerinin sorumlulukları büyüktür.

- Asimilasyon çok yüksektir. 50 sene sonra arşivlenmek için bile olsa kültürel değerlerimiz bulunamayacaktır. Bu nedenle, kuşağımız çok önemli bir sorumluluğu taşımaktadır.

- Dünya'da ve Kuzey Kafkasya'da çok önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Bu gelişmeler izlenmeli, ortak tavır koyabileceğimiz, daha aktif olabileceğimiz bir yapı oluşturulmalıdır. Bu yapı sayesinde gelişmelere paralel olarak hazırlıklı olmalıyız.

- Dernekler arası koordinasyonu sağlayacak bir yapı modeli öncelikle belirlenmeli ve gereği yapılmalıdır.

Kaf-Kur'dan KAF-DER'e giden süreçte yapılan diğer toplantılar, katılım durumu ve alınan kararlar özetle şöyledir:

İKİNCİ TOPLANTI :

28 Ekim 1990 tarihinde 11 dernek temsilcisinin katılımı ile Kayseri'de gerçekleştirilen bu toplantıda nasıl bir örgüt çatısı altında birleşilebileceği tartışıldı. Hukukçular tarafından hazırlanan rapor tartışıldı. Mevcut Yasalara göre Kamu Yararı statüsü olmayan derneklerin Federasyonlaşmasına şimdilik imkan tanınmadığı, Merkez-Şube ilişkili yapıya derneklerin henüz hazır olmadığı, Vakıflaşmak mümkün olmakla beraber zor ve uzun bir yolu gerektirdiği sonuçlarına ulaşıldıktan sonra "yasal sorunlar halledilinceye kadar K.K.K. Derneklerinin işbirliği ve güç birliğine gitmek, imkanları birleştirmek, ortak programlar tespit etmek üzere bir Koordinasyon Kurulu oluşturmak" en makul yol olarak görülmüş ve böylesi bir yapının hazırlıklarını tamamlamak üzere Kayseri'den Sabahattin DİYNER, Ankara'dan Süleyman YANÇATAROL ve Bursa'dan Şamil JANE'den oluşan 3 kişilik bir Teknik Komite oluşturulmuştur.

ÜÇÜNCÜ TOPLANTI - KAF-KUR KURULUYOR:

16 Şubat 1991 tarihinde Düzce'de, 14 Dernek temsilcisinin katılımıyla yapılan üçüncü toplantıda Teknik Komitenin hazırlamış olduğu taslak statü tartışılmış ve oylanarak benimsenmiş ve Bandırma'dan Nejdet HATAM, Bursa'dan Şamil JANE, İstanbul Bağlarbaşı'dan Yusuf TAYMAZ, Ankara'dan Süleyman YANÇATAROL, Antalya'dan Mehmet UZUN'dan oluşan beş kişilik ilk KAF-KUR YÜRÜTME KOMİTESİ seçilmiştir.

Belirsiz bir süreyle ve geçici olarak oluşturulan KAF-KUR statüsünün göze çarpan KURULUŞ AMAÇLARI şöyleydi:

- Oluşturulacak merkezi yapılanmaya hazırlık yapmak,

- Toplumumuzun dil, kültür ve toplumsal yapısı ile ilgili araştırma ve etkinlikler düzenlemek,

- Kamuoyunda etkili olmak, toplumumuzla ilgili görüş oluşturmak,

- Gerektiğinde derneklerimiz adına temsil görevini üstlenmek.

(Üçüncü toplantıdan hemen sonra kuruluş çalışmaları başlayan D.Ç.B'ye delege belirlenmesi ve götürülmesi, Türkiye Dernekleri adına KAF-KUR tarafından işte bu yetkiye istinaden organize edilmiştir. Zaman zaman Kaf-Der'in yetkisiz ve bireysel girişimi ile D.Ç.B. kongresine katıldığına ilişkin yazılar ve söylemlere rastlanmaktadır ki, bunlar gerçekleri yansıtmamaktadır..)

KAF-KUR'un Görevleri:

- K.K.K Derneklerini yılda en az iki kez toplantıya çağırmak ve gündemi belirlemek,

- Kültürel etkinlikleri planlamak, izlemek ve değerlendirmek,

- Derneklere bilgi akışını sağlamak,

- Derneklerin tümünün katılımını gerektiren kültürel toplantılara temsilciler seçmek ve katılmak,

- Derneklerin Kültür politikaları alanlarında görüş oluşturmak ve öneriler yapmak, Derneklerin tümünü ilgilendiren konularda kampanyalar açmak,

- Basında çıkan haberleri izlemek, gerekirse tepki için icabeden işlemleri yapmak.

DÖRDÜNCÜ TOPLANTI:

Üçüncü toplantıdan sonraki birlik olma çabaları tümüyle KAF-KUR öncülüğünde yürütülmüştür. 17 Dernek temsilcisinin katılımı ile 16 Haziran 1991 tarihinde YALOVA'da yapılan dördüncü toplantıda derneklerin nasıl bir ilişki içerisinde olacakları, dernekler arası toplantılara katılacak delege sayısı ve Kaf-Kur'un harcamalarını finanse etmek üzere her derneğin ödeyeceği parasal miktar belirlenmiştir. Buna göre dernekler üye başına 1000.-TL.sı katkıda bulunacak, bundan sonraki toplantılara da aşağıdaki skalaya göre belirlenen delege ile katılacaklardı. Gözlemci sayısında herhangi bir kısıtlama uygulanmayacaktı.

- 16-50 arası üyesi olan Dernekler 2 delegeyle
 
- 51-100 arası üyesi olan Dernekler 3 delegeyle

- 101-150 arası üyesi olan Dernekler 4 delegeyle

- 151-200 arası üyesi olan Dernekler 5 delegeyle

- 201 ve daha yukarısı için 6 delegeyle

BEŞİNCİ TOPLANTI:

Dernekler arası toplantıların beşincisi; Kaf-Kur öncülüğünde İstanbul Kafkas-Abhaz Derneği salonunda ve ilk kez 26 derneğin ( Adana, Ankara,Antalya, Balıkesir, Bandırma, Biga, Bursa, Düzce, Eskişehir, Gebze, İstanbul Bağlarbaşı, İzmir, Kayseri, Kütahya, Reyhanlı, Sakarya, Samsun, Sivas, Tokat, Turhal, Uzuntarla, Yalova, İnegöl, İstanbul Abhaz Dernekleri ve Şamil Vakfı) 49 temsilcisi ve 35 de gözlemcinin katılımı ile 18-19 Ocak 1992 tarihlerinde yapılmıştır.

Kaf-Kur yetkili komitesince yapılan açıklamalarda daha ziyade Dünya'daki, Kafkasya'daki ve Türkiye'deki gelişmeler özetlenmiş, Kaf-Kur'un organize ettiği etkinlikler, Abhazya'daki tehlikeli gelişmeler ve bir an önce merkezi bir yapı için izlenecek yol uzun uzun tartışılmış ve sonuçta;

- Derneklerimizin etkili olabilmesi açısından bir an önce tüzel kişiliği olan merkezi bir yapının oluşturulması ve Kaf-Kur?un çerçevesi konusu, bir sonraki toplantıya bırakılmış,

- Nejdet HATAM, Sönmez BAYKAN, Fahri HUVAJ, Uğur APİŞ, İlhan ÖNDER, İlhan CANBOLAT, Mehmet ŞIKLAROĞLU'dan oluşan 7 kişilik yeni KAF-KUR yönetimi çekişmeli bir seçim sonucunda belirlenmiş,

- Abhazya ile ilgili ortak bir deklarasyon kabul edilip neşredilmiştir

Tarihi önemi olması bakımından bu toplantı sonucunda yayınlanan sonuç bildirisi aynen yayınlıyoruz:

"Dünyadaki gelişmeler önümüze tarihi bir fırsat çıkarmıştır. Bu gelişim sürecini çok iyi değerlendirerek insanlarımız adına en iyi sonuçlara ulaşmak zorundayız. Büyük bir hızla ortaya çıkan gelişmelerin yaşandığı günümüz Türkiye'sindeki tüm Kuzey Kafkasyalılar (Çerkesler) olarak örgütlülüğümüzü hızla artırmak ve geliştirmek zorundayız. Bunun için yerel örgütlerimiz olan derneklerimize büyük görevler düşmektedir.

Kısaca Kaf-Kur olarak adlandırdığımız Koordinasyon Kurulu, kuruluşu ve statüsü itibariyle ihtiyacımıza cevap vermekten oldukça uzaktır. Kaf-Kur çok ivedi olarak çalışma çerçevesini ve yetkilerini somutlaştırmalı, bir yandan da mümkün olan en kısa zamanda derneklerimizi bünyesinde birleştirebilecek merkezi bir yapı oluşturmaya, bir yandan da bunu gerçekleştirinceye kadar, merkezi bir yapının işlevlerini görmeye çalışmalıdır.

Günümüzde Anayurt Kuzey Kafkasya'da yaşanan değişim ve gelişmeler, yeni bir çok sorunu da beraberinde getirmektedir. Bu sorunlara, diğer muhaceret ülkelerinde olduğu gibi, Türkiye'deki Çerkeslerin de ilgisiz kalması düşünülemez. Dolayısıyla dünya genelindeki Çerkes ulusal sorununa Türkiye Çerkesleri olarak bizler de çözümler düşünmeli ve önermeliyiz."

Seçilen Kaf-Kur üyeleri 2 Şubat Pazar günü Ankara'da toplanıp şu şekilde görev bölümü yapmışlardır:

Başkan: Nejdet HATAM
Bşk.Yrd.: Fahri HUVAJ
Sekreter: İlhan ÖNDER

Üyeler: Sönmez BAYKAN, İlhan CANBULAT, Mehmet ŞIKLAROĞLU, Uğur APİŞ

Görev bölümü yapan yönetimin ilk açıklamasında şu maddeler dikkat çekicidir:

i. Kaf-Kur Başkan, Başkan Yardımcısı ve Sekreter, Kaf-Kur adına her türlü kurum ve kuruluşlar nezdinde temsil yetkisine sahiplerdir.

ii. Derneklerimizi ve halkımızı ilgilendiren bütün konularda ilk ve tek müracaat mercii Kaf-Kur'dur. Bütün derneklerimiz ve üyelerimiz, herhangi bir şekilde kendilerine intikal eden bu tür konuları ivedilikle Kaf-Kur'a intikal ettirecektir.

iii. Kaf-Kur, derneklerimizin muhtemel merkezi örgütlenme modelleri üzerinde yoğunlaşma kararında olup, çalışma sonuçları somut tasarımlar biçiminde İzmir toplantısı öncesinde derneklerimize sunulacaktır.

Kaf-Kur, bu dönemde Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel dahil Devlet yönetimiyle, Parti Başkanlarıyla görüşmeler gerçekleştirmiş , Çerkesler ve sorunlarına ilişkin birer doküman takdim ederek örgütlü olmanın ilk olumlu sonuçları görülmeye başlanmıştır.

ALTINCI TOPLANTI :

7 kişilik yeni Kaf-Kur yönetimi ile çalışmalar ivme kazanmış ve 17 dernek temsilcisi ve gözlemcisinin katılımı ile altıncı toplantı 30-31 Mayıs 1992 tarihlerinde İzmir derneğinde İzmir, Adana, Ankara, Balıkesir, Bandırma, Bozüyük, Bursa, Düzce, Eskişehir, İçel, Konya, İskenderun, İstanbul Bağlarbaşı, Sakarya, Sivas, Reyhanlı, Uzuntarla, İnegöl ve İstanbul Kafkas Abhaz Derneği temsilcilerinin katılımı ile gerçekleştirilmiştir.

Bu toplantıda örgütlenmeye yönelik önemli adımlar atılmış ve toplam 147 önerge görüşülmüş ve sonuçta Kaf-Kur yönetimine Merkez-Şube yapılanması için tüzük taslağının hazırlanması yetkisi verilmiştir.

Yeni kurulacak merkezi örgütün kuruluş kararının rahmetli Mahmut Özden'in hatırasına binaen Balıkesir'de yapılması kararlaştırılmışsa da 14 Ağustos 1992 tarihinde Gürcüstan'ın Abhazya'yı işgali nedeniyle bu toplantı yapılamamıştır. Onun yerine İstanbul Kafkas-Abhaz Derneği salonunda 22 Ağustos 1992'de 28 derneğin çok kalabalık sayıda gözlemcinin katılımı ile toplanılmış ve Abhaz Dayanışma Komitesi oluşturulmuş ve yetkiler verilmiştir.

KAF-DER (KAFKAS DERNEĞİ) KURULUYOR

Tüzel kişiliğe sahip ve tüm kesimleri kucaklayacak merkezi örgütlenmenin hayata geçirilebilmesini teminen Kaf-Kur yönetimi 10-11 Ekim 1992 tarihlerinde Ankara?da bir toplantı yapılmasını kararlaştırıp gerekli tebligatları yaptı.. 41 Dernek ve Vakıf çağırılı olmakla beraber toplantıya 23 derneğin temsilcileri katıldı.

Bu toplantıda ;

- Merkezi Ankara'da olmak üzere KAFKAS DERNEĞİ (KAF-DER) ?in kurulmasına karar verildi. Ve bu tarihi karar tüm katılımcılarca ayakta alkışlandı.

- Hazırlanmış olan tüzük madde madde görüşülerek kabul edildi.

- Ankara'da 21-22 Kasım 1992 tarihinde KURUCULAR KURULU toplantıya çağırıldı.

Kurucular toplantısının yapılacağı günlere yakın günlerde tüzük hükümleri ve tüzük konusunda tabanın yeterince bilgilendirilemediği gibi gerekçelerle bir çok telgraf teatisi oldu.

Kaf-Kur toplantıyı iptale yetkili olmadığını bir tebliğle duyurdu ve sonuçta toplanan Kurucular Kurulu'nun çalışmasında kararlı tavır koyan dernekler yanında erteleme isteyen dernekler de olmuşsa da süreç içerisinde kuruluşun tamamlanması doğrultusunda karar alındı. Ayrıca yeni bir müteşebbis heyet kurularak diğer derneklerle temaslara devam edilmesi benimsendi.

Sonuçta kurucu üyelerle 4 Nisan 1993 tarihinde Ankara'da yapılan toplantıda ve 21 Dernek çevresinden 104 kurucu üyenin imzasıyla KAF-DER'in kuruluş beyannamesi 5 Nisan 1993 tarihinde Ankara Valiliği'ne teslim edilerek, Türkiye Çerkeslerinin tek merkezli yegane örgütünün resmen kuruluşu gerçekleştirildi ve geçici yönetim seçildi. Böylece Kaf-Kur dönemi tamamlanmış, KAF-DER dönemi başlamış oldu.