Fehim Taştekin 

Gagra'dan Sohum'a Rus askeri araçları yol alıyor, Abhazya'nın merkezi tren istasyonunda vagonlar tanklar ve zırhlı araçlarla yüklü... 1994 Moskova Ateşkes Anlaşması Rusya'ya barış gücü olarak bölgede 3 bin asker bulundurma şansı veriyor. Son savaşla birlikte Rusya'nın niyeti NATO'yu Abhazya üzerinden karşılamak. Eğer Gürcistan NATO'ya alınırsa Abhazya ve Güney Osetya otomatik olarak tampon bölgeye dönüşecek. Abhazlar yollardaki askeri hareketliliği yeni bir yığınak değil görev değişim operasyonu olarak niteliyor. Ruslar şimdi asıl varlığını sınır bölgeleri Kodor ve Gal civarında gösteriyor.

Shinval'deki gibi Sohum'da da kaldığım otelde gecenin orta yerinde silah sesleriyle uyanıyorum. Ufukta Rus savaş gemilerinin demir attığı Rus savaş gemileri ve Abhaz hucüm botları var ama seslerin geldiği yer meçhul. Buradakilerin yorumu da Osetlerinkiyle aynı; 'savaş sonrası sendromu'. Ya namluda kurşunu kalanlar efkârdan sıkıyor ya da düşmana 'ateşkesten sonra da biz buradayız, varız' demek isteniyor.

Yağmur zembille iniyor, yine de Abhazya'nın kuzey doğusundaki fırtınalı vadi Kodor'a çıkmakta azimliyim. Savunma Bakanlığı'nın birkaç gün öncesine kadar Kodor'a kaldırdığı helikopterler artık sefer yapmıyor. Bir gün önce Hava Kuvvetleri Komutanı Silavik Yaşba helikopter kaldıracak olurlarsa bizi de alma sözü vermişti ama beklediğimiz gibi olmuyor. Kodor'u Gürcülerden kurtarma operasyonunda yer almış bir yetkili 'Normal arabayla gitme, bir Vazik bul' diye tembih ediyor. Vazik Rus malı bir dört çeker. Ama uygun bir Vazik bulmak mümkün olmuyor. Bir dostumuzun Honda CR-V'sine atlıyoruz. Sovyetlerin 40 yıl önce yaptığı asfalt yoldan kuzeye tırmanıyoruz. İlerledikçe yol ol olmaktan çıkıyor, tünellerden geçiyoruz, manzara hırçınlaşıyor. Rus barış gücünün 1993'ten sonra konuşlandığı ve son savaşa kadar kullandığı karargahtan geçiyoruz. Yolun 80'inci kilometrede askerler 'gidemezsiniz' diye cesaretimizi kırıyor, biraz daha inatla ilerliyoruz ama aracın altı taşlara oturunca pes ediyoruz. 9 Ağustos'ta bölgeyi zapt eden Abhaz askerlerin pozisyon aldığı yerden çark ediyoruz.  
 

İSRAİL, AMERİKA VE UKRAYNA SİLAHLARI

Kodor, 1993'te Gürcü işgalini püskürttüğü halde Abhazya'nın kontrolü geri alamadığı tek toprak parçasıydı. Karaçay-Çerkes'in güneyinde yer alan Kodor'da 23 köy var. Nüfusu ise yaklaşık 6 bin. Yukarı kısmında Tiflis'in resmi terminolojisinde Gürcü sayılan Svanlar yaşıyor. Kodor, 1992'de Gürcü ordusunun Abhazya'ya girdiği strateji yerdi.

2006'da Kodor'da yeniden üstlenen Gürcüler roketlerle Sohum'u, yakınındaki Babuşera Havaalanı'nı, Oçamçıra-Sohum yolunu tehdit edebiliyordu. Gürcistan Abhazya'la alternatif olarak Çhalta köyünde bir de yönetim tesis etmişti. 9 Ağustos'ta ne Gürcü askeri ne de alternatif yönetim kaldı. Havadan üç saat süren operasyona katılan Türkiyeli Abhazlardan Binbaşı Zülfü Açüz'e göre Kodor'da Gürcü askerleri kaçarken geride Amerikan, İsrail ve Ukrayna yapımı silah ve mühimmat bıraktı. Sınırdaki Rus barış gücü de, Gürcü askerlerinin tank ve zırhlı araçlar dahil tüm askeri malzemesine el koydu. Açüz, barış gücünün Gürcülerin kaybettikleri takdirde İngur barajını havaya uçuracaklarına dair bir B planı ele geçirdiklerini, bu yüzden Kodor'un ele geçirir geçirmez İngur'u sıkı koruma altına aldıklarını söylüyor. Elektrik santralinin bulunduğu bölge Abhazya'nın, baraj Gürcistan'ın kontrolündeydi. İki ülke elektriği paylaşıyordu. Şimdi baraj da Abhazya'nın kontrolünde. Abhazya böylece iki ülkeyi ayıran İngur sınırına dönmüş oldu.  

 

KODOR'UN YALNIZ KADINI
 

Kodor'dan dönüşte hemen önümüzde Abhazların tarihi Lata köyü var. Köyden geriye bir tek ev kalmış. 19'uncu yüzyılda Çar'ın Osmanlı'ya sürdüğü Abhazlardan yadigâr bir köy. Köyün hikayesi kadar evin reisi Sveta'nın başından geçenler de çarpıcı. Kadın olmasına aldırmadan dışarı çıkıp bizi karşılıyor, kucağında bir çocukla. 19'uncu yüzyılda sürülen Abhazların yerlerine 20'inci yüzyılın başında yaşanan kıtlık sırasında Sovyetler Rusları yerleştirmiş. Köye ikinci kabus 1992'de Gürcü işgaliyle çökmüş. Gürcüler 600 haneli köyün bütün evlerini yakmış, bir tek bu ev kalmış. İşte Sveta'nın hikâyesi:  
"Savaş başladığında eşim Guram Salagayev Tuva'daydı. Hemen döndü. Psou sınırı o zaman kapalıydı. Dağlardan yürüyerek Gudauta'ya gelmiş, oradan helikopterle Tkuarçal'a. Nehir yatağını takip ederek evi bulmuş. Ben beş çocukla birlikte Gürcü kuşatmasının ortasında kalmıştım. Eşimi tanıyamadım, sakalları uzamıştı, askeri elbiseler giyinmişti. Korktuk. Hepimizin sağ salim olduğunu görünce tekrar doğu cephesine döndü. İki üç haftada bir gelir bizi ziyaret ederdi. Ama uzayınca bizi buradan çıkarması gerekti. Doğu cephesine yani Tkuarçal'a iki gün iki gece beş çocukla birlikte yürüyerek gittik. 1.5 metre yükseklikte karda zorlanıyorduk, keçileri önden salarak onların bulduğu yoldan ilerliyorduk. Bazı yerler buz kaplıydı. Eşim dağcıydı, yabani otları iyi tanırdı. Otlarla karnımızı doyurup ölmekten kurtulduk. Çocuklar susuzluktan ölmesin diye yapraklarla su içirdik. En küçük çocuk yedi yaşındaydı. Birinin 40 derece ateşi çıktı. Bırakın ilacı, içecek suyumuzu bile yoktu. İki gün iki gece bölge geçti. Tkuarçal'a giderek savaş ortamından kurtulmuştuk. Kocam Kodor'un komutanı oldu. 73 yaşındaki babası da cephede oğlunu yalnız bırakmadı. Eşim savaştan sonra da Kodor'daki tünelleri koruma görevi üstlenmişti. Eğer Gürcü birlikleri gelirse tünelleri uçuracaktı. 10 yıl önce tünellerde üç arkadaşıyla birlikte mayın patlaması sonucu şehit oldu. O günden beri evin erkeği de kadını da benim."

Kodor'un bekçisi olmanın getirdiği bir sıkıntı var: "Abazalık yapıyoruz, yol kenarındayız, asker olsun sivil olsun gelip geçeni ağırlamak zorundayız. Bu son operasyonda 300-400 asker evimizin yakınında kamp kurdu; peynir, bal, ekmek neyimiz varsa yedirdik. Herkese hizmet etmek, ağırlamak zorundayız." Kışlık yiyecek stoku bittiği halde bizi de ikramda teklifinden geri durmuyor.  
 

GÜRCÜLERİN TRUVA ATI: GAL

Abhaz-Gürcü çatışmasında Tiflis için 'truva atı' görevi gören bir kent var. Burası Abhazya'nın en yumuşak karnı, geçen yüzyılda Abhazlar kadar Gürcü asimilasyonuna maruz kalmış apayrı dil ve etnik kökenden gelen Megrelller yaşıyor. Tiflis'in gözünde ise bunlar Gürcü. Tetiğin ucundaki bir halk, bölgenin sakinleri kendilerini olası bir çatışmada Gürcistan'a sepetlenecek etnik grup olarak görüyor. Sohum'dan 83 km ötede Abhazya'nın doğu sınırında yer alan ve iki devlet arasında sarkaç misali kalan Gal'e uzanıyorum. 1994 Moskova Ateşkes Anlaşması çerçevesinde Rus barış gücü askerlerinin konuşlandığı tampon bölgenin en kritik yerleşim merkezi. Halk kendini Sohum'dan çok Tiflis'e bağlı hissediyor. 1992-1993 savaşı sırasında bölgenin boşanmış olması nedeniyle ıssızlık hakim. Savaşta Gürcistan'a sığınan 230 bin civarında Megrel'den 70 bini tekrar geri döndü. Megreller günlük ihtiyaçları için Sohum'a değil Gürcistan'ın Zugdidi kentine gidiyor.  
 

GÜRCÜ İSTİHBARATINDAN TEHDİT VAR

İngur santralinde çalışan işçileri taşıyan minibüsteki hiç kimseyi konuşturamıyorum. Taksici Givi, Mişa'nın (Mihail Saakaşvili) yolunu gözleyenlerden. Givi Güney Osetya'nın ardından Gürcü askerlerinin Abhazya'ya girip kendilerini özgürleştireceğine inananlardan biri. "Rus askerleri değil bize barış lazım. Devlet başkanımız da bunu söylüyor" diyor. Devlet başkanı dediği de Mişa. 'Gürcü askerlerini burada görmek ister miydin' sorusunu yanıtlarken bir Abhaz askeri yaklaşıyor ve lafı değiştirip "Hayır savaş istemiyoruz" diyor. Bir başka taksici Abhazlarla sorunlarının olmadığını belirtip "Kötü olan bir tek yolumuz. Yolumuzu kim yaparsa başkan odur" diye ekliyor. Caliya Rustam ise farklı düşünüyor: "Osetya'yı alsaydı sıra buradaydı. Saakaşvili faşist." Megrellerin Mişa'ya 'başkanımız' demesine de öfkeleniyor: "Ona başkanım diyen satın alınmıştır."

Abhazlara göre Megreller Abhaz askerlerin değil Gürcü istihbaratçı ve milis güçlerden korkuyor. Birkaç yıl öncesine dek Abhazlarla işbirliği yapan Megreller, Orman Kardeşler ve Beyaz Lejyon gibi yasadışı örgütlerin hedefindeydi. Şimdi bu iki örgütün üyeleri Gürcü güvenlik ve istihbaratında istihdam edilmiş.  
 

MERGRELLERE ABHAZHLARDAN MEGRELCE YAYIN

Abhazya'nın bölge halkına uzanma çabası ise henüz netice vermiş değil. Gürcistan'daki Megreller anadillerini kullanamazken Abhazlar aksine Megrelceyi teşvik ediyor. Temel dilin Rusça olduğu Gal'deki okullarda Gürcücenin yanı sıra Megrelce de öğretiliyor. Okulların yarısında da Abhazca seçmeli ders. Yönetim Gal adlı Megrelce ve Gürcüce gazete çıkartıyor. Geçen yıl Sohum'dan yayına başlayan Megrelce radyo yakında Gal'den yayın yapmaya başlayacak. Megrelce televizyon da yolda. Bu yayınlar Megrelcenin yasak olduğu Gürcistan'ın batısında da izleniyor. Gal'in yayın yönetmeni Nugzar Salagayev'e 'Abhazlar galiba ayrılıkçılık damarını kaşıyor' diye takılıyorum, "Abhazlar için ne istiyorsak onlar için de aynını istiyoruz. Megrellerin Gürcüleştirilmesini hazmedemiyoruz" diyor. 1995'ten beri çıkan gazete 1000 tane basılıyor ve ücretsiz dağıtılıyor. Salagayev "Gazete sayesinde halk Gürcistan'ın unutturduğu anadillerini hatırladı. Megrel olmak ve Megrelce konuşmak Gürcistan'da çok aşağılandı. Megrellik iç elbise gibi. İnsanlar evlerinde bunu yaşatıyor, sokağa çıkınca Gürcü elbisesini giyiniyor. Prestijli olan Gürcü diliyle konuşuyor. Biz de son 100 yılda ağır baskılara maruz kaldık. Bu yüzden asimile olmuş bu insanların kültürel varlıklarını yaşatmak istiyoruz" diyor.  

TERSİNE ASİMİLASYON

Kapısında bir köpeğin pineklediği, güvenliği bir ihtiyara emanet valilik binasında vali yardımcısı Vahtang Maan'a 'Kent harabe haldeyken halkı nasıl kazanacaksınız' diye soruyorum. Yanıtlıyor: Abhazya'daki sıkıntılar burada iki katı. Gal savaş bölgesi atmosferinden kurtulamadı. İnsanlar iki arada bir derede kaldı, yarına umutları yok, o yüzden kendileri için de bir şey yapmıyorlar. İnsanları üretmeye teşvik ediyoruz. İlk olarak okulları ve hastaneleri yeniledik. Doğu sınırından başlayan asfaltlama çalışmaları pek yakında buraya da gelecek. Buradan mezun olan öğrencileri Gürcistan'a gitmesinden diye masrafların üstlenip Sohum'a gönderiyoruz. Gal için kontenjan ayrıldı. Galli öğrenci sayısı 60'ı buldu. Sadece bu yıl 25 öğrenci gitti. Bu iyi bir başlangıç. Pasaport da dağıtmaya başladık. Gürcü pasaportuyla karşıya gidip gelenlere engel çıkartmıyoruz. Dün sokakta kimseyle konuşamazdın, bugün buzları kırdık, insanlarla konuşabiliyoruz."

Megrellerin 'Başkanımız Mişa' sözünü aktarıyorum. Maan "İnsanlar Gürcistan'ın yoğun propagandasının etkisinde. Ama makul düşünenlerin sayısı artıyor" diyor. Maan'a göre 'burada asimile olmuş Abhazlar da yavaş yavaş ortaya çıkıyor. Ne kadar Abhaz kökenli olduğu meçhul. Sovyetler zamanında Gürcü kilisesi müthiş bir soyadı tahrifatına imza atmış. Bazı Abhaz sülale isimleri tamamen değiştirilerek kayıtlara geçirilirken bazılarına 'ya' eklenmiş. Tarba 'Tarbaya', Kesba 'Kesbaya', Yaşba 'Yaşbaya' olmuş. Şimdi tersine 'asimilasyon' süreci başlamış.  
 

ASIL SINAV ŞİMDİ BAŞLIYOR

Yıkılan Güney Osetya'yı, dirilen Abhazya'yı gördükten sonra çıkan sonuç şu: Tarihte Kafkasya'nın büyük emperyalisti her zaman Rusya oldu. Gürcistan ise en azından Osetler ve Abhazlar açısından 'küçük emperyalist'ti. 7-8 Ağustos'ta Güney Osetya'nın yakılıp yıkılmasıyla bu ünvan tescillenmiş oldu. Ancak bundan sonra hem Abhazya hem de Güney Osetya en önemli sınavı Ruslara karşı verecek. Bağımsızlıklarını Rusya'ya karşı koruyup koruyamayacaklarını zaman gösterecek.

Dizinin diğer bölümleri:

GÜRCÜ RUS SAVAŞINDAN SONRA KAFKASYA'NIN HALİ

OSETLERİN KALBİ RUSYA İÇİN ATIYOR

İLK  SAVAŞLA YIKILAN ABHAZYA İKİCİSİYLE DİRİLDİ

 

-BİTTİ-