Adıge dilinde söz
Адыгэ псалъэ - Adıge psale

Уи псалъэ гъак1эщ1, уи гупшысэ гъак1ыхь.
Vi psale ğakeş, vi gupşıse ğakıh. 

(Kısa konuş, derin düşün)
 

Псaлъэ дахэм гуауэр пщегъац1ук1.
psale daxem guaver pşeğatsuk.

(Güzel söz acıyı azaltır)

Бзэ 1ей щы1экъым, бзэр 1ейуэ зыщ1 мыхъумэ.
Bze ey şıakım , bzer ey zış mukhme.

(Kötü dil yoktur, dili kötü yapanlar vardır)

Зи бзэ теук1ытэжырэ, зи анэ теук1ытыхьыжрэ.
Zibze tevkıtejıre, z iane tevkıtıhıjre.

(Dili için utananla, anası için utanan)

Бзэр щтауычщи, псалъэр маф1эпхъэщ.
Bzer ştavıkşi, psaler mafepkhaş.

(Dil çakmak taşı, sözler ateşin odunu)

Ц1ыху лъэп1къым и псэр и бзэращ.
Tsux lepkım yi pser yi bzeraş.

(Milletin canı dilidir.)

Adıge büyük halk ozanı şöyle diyor:  "Ben, korkak adamı bir sözle, vatanın cesur bekçisi yapıyor, mert erkeği kanatlandırıyor, hırsıza huyunu terk ettiriyorum. Kötü adam karşımda duramaz, ben insanlıktan çıkmış kötülerin düşmanıyım*. Adıge sözlerinin, kılıçtan da güçlü olduğunu kitaplarda doğruluyor.

Bu dünyada hiçbir millet yoktur söz'e (kelime anlamı) Adıgeler kadar güçlü bir isim bulan: Söz =Psale= pse + le ( псэ + лъэ), psem yi yılıpe * can + kılıf, canın kılıfı*, canın bırakıldığı yer. Biz her konuşmamızda dedelerimizin böyle bir mana verdiklerini düşünerek konuşmuyoruz. Kelimeler ağzımızdan dökülüp havaya karışıyor, çoğu zaman anlamsız olmak üzere. Geçmişlerimizin sözlere yükledikleri anlamlar; tüfekten çıkmış mermi, yaydan çıkmış ok gibiydi, onu geri döndürmek mümkün değildi. Onun için konuşmalarda söz verirken (nokue) geliyor diye başlarlar, verdikleri sözün yerine getirilmesi için canları pahasına arkasında dururlardı.

Erkeklerden acele işi olup ta ufak tefek eksikliği olanı, biraz hoş görebilirlerdi ancak sözünün arkasında olamayanı hiç affetmezlerdi. Sözünde duramayan yalan söyleyen kişiye şahitlik yaptırmıyorlardı. O köyde ona ne güvenilir nede saygı duyulurdu. Yetişmiş Adıge erkeği sözü ile canını, avucunun içinde bilir, o ikisi kişi için aynı değerde idi. Bir Adıge için en kıymetli şeylerdendi güzel söz söylemek, yaptığı güzelliklerle öğünmese de. Kendisi için mert, dürüst, insanlıklı, sözünde durur diye, adına türküler söylenmişse onun için ömründe görmek istediği en büyük saygıdır, en büyük değerdir.

Adıge dili için söylenen ata sözleri, dilin ne kadar çok güçlü olduğunu göstermektedir: *Gupsısi psale, zıplıhi tıs* düşünde konuş, etrafına bak ta otur, *zibze af şıner melişım şof* dili tatlı kuzu üç koyunu emer, *psale daxem ğuşır keğaş* güzel söz demiri büker, *catem pivupşır mekıjıri jem pivupşır khujırkım* kılıcın kestiği iyileşir dilin kestiği iyileşmez, gibi çok güzel sözler vardır. Adıgece sözlerin, Adıgece konuşmalardaki anlam ve güzelliklerinin değeri günümüzde de şöyle ifade edilmektedir. *Adıgebze urılş, Adıgebze yiaş, xabze yiaş* ağzında Adıge dili var, Adıgece konuşuyor, Xabzesi var. Anlamlı, güzel, yerli yerinde konuşmak her Adıgenin amaçlarının arasında idi. Konuşmasını bilmeyen, olumsuz tutumları olan insanları yaşı ne olursa olsun xaselere (toplantılara) çağırılmazlardı.

On yedinci yüzyılda araştırmacı İtalyan D’Askoli şöyle yazıyor:

Adıgeler çok güzel konuşuyorlar, birbirlerine de saygılılar. Aynı anlama gelen sözleri geçmiş yüz yıl içinde, Glavani K., Bell DJ. yazmışlardır.

"Ben Adıgeyim" demek için Adıge dilini konuşup, ana dili ile düşünmek gerekir.Yabancı dille düşünüp, ana dilini terk edersen kendi milletinden olamazsın. Meşhur Rus sözlüğünü hazırlayan Dal şöyle diyor: "İnsanın ana dili onunla düşünebildiği dildir". Bu gün soydaşlarımızın çoğu yabancı ülkelere dağılmış, ana dillerini konuşamadan yaşamaktadırlar. Şimdi onların çocukları Adıgeyiz diyemeyecekler, ancak soyumuz  Adıge diyebilecekler. Bu hepimiz için üzücü bir durum. Günümüzde Vubıh halkı kalmadı sözü, Vubıhlardan yaşayan insanın olmadığından değil, Vubıh dilini konuşan Adıgelerin kalmadığındandır.

Dil için söylenecek tek söz vardır:

Adıge dilini her Adıgenin bilmesi yanında, aynı zamanda okuyup yazması gerekir. Bunun şöyle veya böyle mazereti olmamalıdır. Hangi ülkede yaşarsak yaşayalım anne baba olarak dil öğretmek için gayret etmeliyiz. Zorluklar hangi durumda olursa olsun bunun altından biz kalkmalıyız, başka milletler gelipte bize dilimizi öğretmezler. Bu konuyu her Adıge anne ve babanın düşünmesi gerekir.

Adıgeler kötü söz söylemeyi, küfür etmeyi hiç sevmezler, küfür söyleyenlere çok kötü gözle bakarlar. Ağzından kötü sözler çıkanlara şöyle derler: "je psıvınej" anlamı ağzı tuvalet gibi.

Şu sözlerde kötü söz hakkındaki tavırlarını da göstermektedir. "Je eym bleri ğuem kırexu" kötü söz yılanı yuvasından kaçırır. "Hacafe hafkım, lıxukuel khuanerkım" uyuz köpek, iyi köpek olmaz, erkek evlat küfür etmez. Adıgeler küfürlü konuşana kılıç çekerlerdi. Hayvanlara bile küfürlü konuşana hiç saygı duymazlardı.

Adıgeyim deyip Adıge dili konuşan bir kimse aşağıya sıralayacaklarımızdan bir veya bir kaçını bilmeli:

-Ata sözleri, pselej.

-Hikaye, masal, tekerleme, şıpse, tavrıkh.

-Türkü, ğıbze, vered,

-Khuakhue (güzel konuşmalar).

-Nart haberleri, pşınalexer mızıkalı türküler oyun havaları (gegu)

-Yeni Adıge türküleri.

Neden Adıge bunları bilmeli?

Pselejzxer / Ata sözleri

1965yılında Nalçik'te basılan *Pselejxer* kitabı şöyle diyor:

*Pselejxer tsıxubem yi gupseş* atasözleri insanların yüreğidir, canıdır. Her milletin yaşantısında vardır insanlarla birlikte yolculuk ederler. Ata sözü olmayan millet dünyada yoktur. Ata sözlerin çokluğu, güzelliği o milletlerin büyüklüğüne bağlı değildir. Ata sözleri insanların gözünün önünden geçen olaylar, eliyle yaptığı işler, canını dişine takarak alın teriyle, sıkıntılarla, varlıklarla birlikte yoğurduğu, yaşadığı hayata bağlıdır. O yaşantının içinden doğmaktadır. Ata sözleri atalarımızın bin yıllardır konuşarak muhafaza ettikleri bizlere ulaştırdıkları elmas tanesi hediyelerdir. Atasözleri bize atalarımızın hayata bakışları, çalışma şekilleri, düşünce tarzları hakkında bilgiler vermektedir. Bu sözleri bu günlere ulaştıranlar gibi bizde koruyup geliştirmeliyiz. Adıge dilinde kullanılan pselej sözünün anlamı geniştir. Ata sözleri, güzel sözler, tekerlemeler, kinayeli sözler, kuejıhlar gibi.

Aşağıda vereceğimiz ata sözlerin anlamlarını düşünün?

*Уи адэ и гъуогужырэ, уи адэ и благъажь умыбгынэ -
Vi ade yi ğuogujıre, vi ade yi blağej vumıbgıne*
babanın yoluyla, babanın akrabasını terk etme.

*Лажьэм лыжь ешхирий, мылажьэм лажьэ егъуэт -
Lajem lıj yeşxiri, mılajem laje yeğuet*
Çalışan et yer, çalışmayanda kötü durumlarla buluşur.

*Мэкъур мащ1эмэ, шк1ащ1эр шхэрей мэхъу
Mekur maşeme şıkaşer şıxerey mekhu*
Yiyecek ot(yem) azsa, küçük danalarda çok yemeye başlar.

*Гъущ1 куэбжэ зи1э, мастэ шощ1э
Ğuş kuebje zia, ğuş maste şoşe*
Demir bahçe kapısı olanda, demirden bir iğneye muhtaç olur.

*Зыхьырий мэгугъэ, яхьырий мэгугъэ -
Zıhıri meguğa, yahıri meguğa*
Götürende bir şeyler umuyor, götürülende. *Şıham yimilme, lem yi mığueş* başta akıl yoksa, vay haline tabanların.

*Гур мыгъмэ, нэр гъыркъым -
Gur mığme, ner ğırkım*
Kalp ağlamazsa, göz ağlamaz.

*Бзур зы1этыр дамэщ, ц1хур зы1этыр акъылщ -
Bzur zıatır dameş, tsıxur zıatır akılş*
Kuşu uçuran kanat, insanı yücelten akıldır.

*Къамылъхуари ц1ху хэмыхьари зэхуэдэщ –
Kamılxuari, tsıxu xemıhari zıxuedeş*
Doğmayanla, insan içine girmeyen aynıdır.

*Емынэрэпэт, зыдихьам зыгуэр къыренэ -
Yemınere pet, zıdiham zıguer kırene*
Yemine(hastalık) bile girdiği yerde bir şey bırakır.

*Жыр къемыпщ1эм, къурэ сыскъым -
Jır kemıpşem, kure sıksım*
Rüzgar esmezse, çalı oyamaz.

*Л1ыжьыр жыбгъэм ирихьажьати, нанэ жи1эрт - 
l’ıjır jıbğam yirihajati, nane jiart*
Rüzgar ihtiyarı sürükleyince, anne diye bağırmış.

*Ипэ итым йодзэкъауэ, иуыжь итым йолъэкъуауэ -
Yipe yitim yodzepkave, yivıj yitim yol’ekuave*
Önündekini ısırıyor, peşindekine de tekme atıyor.

*Хабзэр убзэ зыф1эщ1ым, хуэпщ1энум иныкъуэр къагъэнэ -
Xabzer yubze zıfeşım, xuepşenum yinıkuer kağane*
Saygıyı, yalvarmak olarak anlayana, yapacağının yarısını yapma.

*Гушы1э зымыщ1эр, 1эшт1ымк1э мауэ -
Guşıa zımışer, aştımke maver*
Şaka yapmasını bilmeyen, yumruk atar.

*Анэм и хабзэр, пхъум и бзыпхъащ -
Anem yi zabzer pıkhum yi bzıpkhaş*
Anneni xabzeleri, kızına hazır biçilecek kumaş gibidir.

*акъыл зи1эми щыуагъэу и1эр зэхуэпхьэсмэ 1уэщхьэмахуэ хъунщ –
Akıl ziami şıvağa yiar zexuephasme uaohamaxue khunş*
Akıllı olanında yaptıkları hataları bir araya getirirsen uaşhamaxue(dağ) olur.

Bu sözlerin anlamı millet var olduğu sürece yaşlanmaz. Onları her gün düşünüp onlardan istifade ettikçe daha çok anlam kazanacaktır. Bu sözler köşelerde durmadan okunmalı, bilinmeli istifade edilmeli. Onlardan mümkün olduğu kadar yararlanmalıyız.

Khıbarıjxer, tavrıkhxer, şıpsexer

Хъыьарыжьхэр, таурыхъхэр, шыпсэхэр

    Хъыбарыхь - кhıbarıj ve 1урв1уатэ - uerıuateler bizlere geçmiş yıllarda olmuş olayları naklader. Adıgelerdeki khıbarıjlar dille nakledilenlerden oluşturulmuş  yazılar ve kitaplardır. Bir kısmında zamanı ay yıl olarak belli değilse de. (lepkım yi jeruate tıxıdeş -ağızla nakil). Onların geniş anlamları vardır, üzerinde düşünmek ve çalışmak gerekir. Bunlar üzerinde çalışmak gibi bir görev bizleri beklemektedir.

Tavrıkhların yanına şıpseleri-(mamasal) de koyarsak dilde, edebiyatta geniş bir bölüm oluşturmaktadır. Konuları bakımından olmuş olaylardan ziyade, olabilecek, insanların gönüllerinde olmasını istedikleri ulaşamadıkları olayları da anlatır.  Tavrıkhlarda her zaman iyiyi, kötüyü üstün kılarlar, sonucunu da iyilikle bitirirler. Daima insanlara bir ümit kapısı aralarlar, ümitlerini tamamen bitirmezler. Onu için anlamlıdır, onun için insanlar  sever.

Уэрэдыжьхэмрэ - Гъыбзэхэмрэ

Veredıjxemre - Ğıbzexemre

Türküler ağıtlar

Türküler ve ağıtlar milletin geçmişte yaşadığı olaylarla ilgilidir. Türküler; mertlik, vatan sevgisi, vatanı koruma dedelerimizin yaptığı mertlikler gibi ve benzer konularla ilgili yazılmış olup gelecek nesillere de aktarılmıştır. 

Ğıbzelerde adından da anlaşıldığı gibi savaş, yangın, gibi zor acil durumlarda mertlik göstermiş, canını vermiş kimselere yazılmıştır. Kişiler erkek veya kadında olmuştur. Veredıj ve ğıbzeler kendilerine has makamlarla söylenmektedir. Bunlarla ilgili şunu söyleyebiliriz, Adıge ile veredi birbirinden ayıracak bu dünyada bir güç yoktur. Veredi çok iyi sevmeyen bir  Adıgeye nasıpınçe dıddes (çok nasipsiz)diyebiliriz. Onun yaşantısında her zaman bir taraf eksik olacaktır.

Khuekhxer-Хъуэхъухэр

(İyi dilek-dua)

Adıgelerin çok güzel örnek anlatımlarından biridir. En basit işleri dahi olsa khuekhu (iyidile-dua) söylemeden o işe başlamazlardı. Sofraya oturunca yemeğe başlamadan önce, onu kazananlara, hazırlayanlara, sofrayı kuran kimselere o güzel khuekhulardan söylemeden ağızlarına bir lokma koymazlardı.

Adıge khuekhuleri çok çeşitlidir. En çok ömür, düğün, sevinçli günler, Allaha dua günleri için söylenmiştir. Bunların dışında ayrıca her iş içinde khuekhuler söylenmiş. Bu söylemler yazılı edebiyatın olmadığı dönemlerden günümüze kadar dilden dile, dedelerimizden bizlere aktarıldı. Haliyle yazılı edebiyatın başladığı yıllarda yazı diline girdi.

Ди тхьа тхьащхуэ!

Псынщ1э те1уэ,

Ф1ы те1уатэ!

1э йыжьым егъаублэ,

1э сэмэгум егъаух!

-жа׀эти къыщ׀аздэт

Di tha thaşxue!

Psınş’e teue,

Fı teuate!

A yıjım yeğavuble,

A semegum yeğav

– jаati kışadzet

Allah ım, büyük Allah !

İşimizi çabuklaştır,

İşimizin iyi olmasını söyle!

Sağ elle başlat,

Sol elle bitir!     

-Deyip başlarlardı.

Gelin indirirken söylenen khuekhler güzel, anlamlı ve uzundur. Bunların içinden anlamlı ve birazda kısa olanını seçerek örnek olarak aşağıya yazıyoruz. (Ali berdıkue Kuşha Nezır ın 1971 yılında yazdırdıklarından bir tanesidir).

Adıgece yazılışı ile:

Mümkün olabildiği kadarıyla okunuşuyla birlikte.

 Хъуэхъу

 Khuekhu-dua

Уей, къыздик1ам лъэдакъэ махуэ къыщинэу,

Къыздихьам лапэ махуэ къырихьау,

Ждэдым хуэдэу 1ущащэу,

Шынэм хуэдэу 1ущабэу,

Щыф׀ым хуэдэу ц1эры1уэу,

Хуэмэхуэнри ил׀ыу,

Хуэмыл׀энури и къуибгъу,

Лэгъунибгъури зэпыту,

Яку дэтыри и унэшхуэу,

Жэхапхъэр илъэфу,

Унафэр тртмыхыу,

Ик׀амэ –сытщыгъуэ ди нэрыбгэр

Къак׀эуэжыну?- жа׀эуэ,

Гуащэ-пщыжьри хьаблэри хуэзэшу,

Мыпэфыфалэу, мыгъуэлъыгъуейуэ,

Ихьам нэрыбгэ дыхуищ׀.

Okunuşu

Yey, kızdikam ledake maxue kırinev      

Kızdihamki lepe maxue kırihav,                        

Cedım xuedev uşaşev,                               

Şınem xuedev uşabev,                               

Şıfım xuedev tserıuev,                               

Gedıpem xuedev şerivev,                          

Xuemexuenır yılu,                                     

Xuemılenıri yi kuibğu,                              

Leğunibğ zepıtu,                                        

Yaku detıri vuneşxuev,                             

Jexapkhar yilefu,                                                                                          

Vınafer yırimıxu.                                        

Yikame: *sıtşığue di nerıbger kihajınu*- jaav,

Guaşer, pşıjır, hableri xuezeşu,

Mıpefıfalev, mığuelığueyve,

Tham nerıbge dıxuiş!

Aslında varolan khuekhulerin hepsini içine alan özel olarak hazırlanmış bir kitabın olması gerekir. Bu konular üzerinde düşünmek, onları okuyup öğrenmek isteyenler içinde faydalı bir kaynak olacaktır. Korunması, kaybedilmemesi gereken güzel, örnek kültürlerimizdendir.  Khuekhu ler insanların kalplerinden, canlarından (canı gönülden- gukere psekere), içlerinden gelerek, iyilik, güzellik, sağlık gibi güzel şeyleri, kendine evlatlarına, akrabalarına, komşularına, insanlığa, yurduna dua eder. İnsanların ulaşmak istedikleri en güzel amaçları, istediklerinin en güzellerini, özlemlerini şiirsel bir ifadeyle çok güzel anlatmaktadır.

Нарт хъыбархэр - Nart khıbarxer

 Nart efsaneleri dünyada var olan en eski, güçlü anılan efsanelerdendir. Nart efsanelerinin geriye doğru üç dört bin yıllık mazisi vardır. Komşu milletlerden de Nart efsanelerine sahiplenmek isteyenler varsa da, bu efsanelerin başladığı yer Adıgelerdir. (Adıgeler, Abhazlar, bir ağacın dalları gibi olup, kökleri de aynı olduğuna göre Nart efsaneleri Adıgelerindir).

 Nart efsanelerinden bize intikal eden Nart veredıjxer- Natr türküleri, müzikler, kafeler, (makamları), efsanelerde geçen isimlerin Adıgece olmaları efsanelerin Adıgelrin olduğunun da bir kanıtıdır. 

Nart efsanelerinin başlangıcının Adıgeler olduğuna itiraz edilemeyecek şekilde 20 yıldır üzerinde çalışan büyük araştırmacı Hadağal Asker kilit altına almıştır. Hadağal güçlü yazar, araştırmacı, aynı zamanda vusakuedir(şiir). Nartlarla ilgili araştırma çalışmalarını içinde Vubıxlerinde dilleri olmak üzere 7 kitapta toplamıştır. Ayrıca Nart efsanelerinin başladığı yer (Nart khıbarxem yi kejape) diye yedinci eserini de yazmıştır. Fransız araştırmacı Dumezil Corc da Adıgeler, Abazalar, Abhazlar, diasporada bulunan Çerkezler ve Nartlarla ilgili çok çalışmalar yaptı. Dumezil vubıx dilini yıllarca yaptığı çalışmalarla, sesleri bantlara kaydederek tamamen yok olmaktan kurtardı.

Nartları bilmeden, Nart haberlerini, Nart efsanelerini, Nart destanlarını dinlemeden küçüklükten başlayarak o sesler, kulağında olmadan büyümüşsen ne kadar çok malın, ne kadar çok paran, ne kadar çok zenginliğin olursa olsun fakirsin (vı tıhamışkeş). Hangi ırktan olursan ol.

Иджырей уэрэдхэр / Yicırey veredxer

Şimdiki Türküler

 Yeni türkülerde çoktur, çeşitleri, müzik türü olarak oturdukları temelleri bakımından. Nefes alıp, yiyip, çalışarak bu dünyada yaşayınca ister istemez türkülerde etrafını saracaktır.

 Eskiden söylenen türkülerde koro olarak seslendirirken, makamını mırıldanamayan, söyleyemeyen (dejuvuke zımışe) ayıplanırdı. Eskiden türkülerin öğrenme şekli dinlemeyle olurdu. Ağızdan ağıza dedikleri gibi. Öncelikle söyleyebilenlere   odalarda peş peşe birkaç kez söyletilir, hem eğlence olur aynı zamanda öğrenilirdi. Çok çabukta öğrenirlerdi. Şimdiki imkanlar çok saymakla bitmez radyo, televizyon, teyp, video, siydi… Türküler, insanın yaşadığı müddetçe yanında olan, yalan söylemeyen arkadaşıdır. Kendisiyle beraber güler, beraber üzülür…

Eskiden Adıge çocuklarına ( pur u, bıf u, kan u yatxert - atalıklara verilen çocuklar) çok güzel sözleri öğreterek yetiştirirlerdi. Adıge için *xabze daxe urılş*(ağzından çıkan sözler adıge xabzelerine uygun demek) denirse kişi ondan şeref duyardı. Düzgün, anlamlı, bilerek, başkalarının ders çıkartabileceği şekilde konuşmak çok önemli idi.

 Kıyı boyu adıgeler eğitilmişle eğitilmemiş arasındaki farkı öğrenmek için Kazanokue Jabağı davet etmişler. Jabağ yola çıkacağı zaman, sohbet arkadaşı (çengeşeğu) Ketıkuenın oğlu Aslanbeç sormuş:

 Arkadaş olarak kimi alırsın Jabağ? Kaç tane arkadaşın olsun? -demiş.    Dokuz ağızla konuşan bir erkekle, dokuz adamı dinletebilecek bir erkek olsa yeter Aslanbeç der. (dokuz ağızla konuşan sözünden Jabağ dokuz dil bilen bir adam demek istemiş). 

Adıgelerde en güzel şekilde dili konuşan, güzel sözler söyleyenler geguakuelermiş (halk ozanları gibi). Kaberdeyde ünlü geguakue Ağnokue Laşe dili için şunları söylemiş:

Adıgece

Сыхуеймэ – бдзап׀ц׀э нахърэ нахъ хьалъэщ,

Пц׀ащхъуэ нахърэ нахъ псынш1эщ,

Фом нахърэ нахъ ׀эф׀щ,

Зэзым нахърэ нахъдыждщ;

Мастэ нахърэ нахъ пап׀ц׀эщ,

Бегъымбарым нхуэдэу захуэщ,

Си псалъэр къыпыщ׀эхуэм елъытащ.  - же׀а

Okunuşu

Sıxueyme –bdzaptse nakhre nakh haleş,..(kurşundan ağır)

Pşaşkhue nakhre nakh psınşeş; …………kuştan hafif               

Fom nakhre nakh afş, ……………………baldan tatlı

Zezım nakhre nakh dıcş; ………………..ödden daha acı

Maste nakhre nakh pamtseş, …………….iğneden daha sivri

Beğambarım xuedev zaxueş,- ……………peygamber kadar dürüst

Si psaler kıpeşexuem yelıtaş!- ……………sözüm muhatap olana göre! Der.

                                                .

Evet herkes geguakueler ile ajeğafeler gibi olamaz ancak her Adıgenin ağzında güzel ve zengin bir Adıge dili vardı. (Adıge bze beyre, xabze daxere ya urıl’t – Ağızlarında zengin bir Adıge dili, çok güzelde xabzeleri vardı). Eski dönemlerde kafaları dolu- dolu, sayısı belli olmayan hikayeler, masallar, şıpseler, kuejıhlar-bilmeceler, tekerlemeler, khuerıbzeler (kinayeli sözler) anlatan kişiler çoktu. Bunlardan xekude kalanlarda tek tük olduğu söylenmektedir. Bu konularda ezberinde çok fazla olanlar için şöyle bir tabir kullanılırdı. Örnek verecek olursak çok, şıpse biliyorsa şıpse nıbe(masal karınlı), çok tavrıkh biliyorsa tavrıkh nıbe(hikaye karınlı), çok atasözü biliyorsa pselej nıbe (atasöz karınlı). ( Nıbe=karın)

Eskiden bunlar odalarda, çalışırken dinlenmelerde, hayvan otlatırken gölgeliklerde konuşulur dilden dile geçer, ancak oralarda öğrenme imkanı olurdu. Anlatılarak öğretilenlerin tümü şimdi  yazılı edebiyata girdi, ses kayıtlarına girdi, görüntü kayıtlarına girdi öğrenmek kolaylaştı. Önemli olan öğrenmek için istekli olmak.

Kimseye imrendirmeyecek kadar güzel, olabildiğince derinliği olan Adıge dilimiz vardır. Ama biz şimdilik çürümeyen odun gibi tam tepesinde sadece oturuyoruz.

Dilin güzelliğini, zenginliğini bilenler çoğunlukta olsalar gelişecek, daha çok güçlenecek. Adıge dilimizi öğrenelim, koruyalım, geliştirelim.        

Adıge Xabzeleri

Çeviren: Atalık Rafet

kafkasfederasyonu.org

www.kafkasfederasyonu.org