Avrupa Birliği Çevre Örgütü'nün Maykop'ta düzenlediği konferansta bitki ve hayvan çeşitliliği bakımından dünyanın en zengin beş bölgesinden biri olduğunu bildirdiği Kuzey Kafkasya gerçekten de doğal bitki örtüsü açısından oldukça zengin bir bölge. O kadar ki Rusya Federasyonu`ndaki bitkisel kökenli ilaçların % 80'inin hammaddesi buradan sağlanmaktadır.

Bilindiği gibi eczacılığın ilerlemesiyle bitkilerin içerisindeki çoğu etken madde ortaya çıkarıldı ve hangi hastalıklara ne derece faydalı oldukları büyük ölçüde anlaşıldı. Kimyasal ilaçların yan etkilerinin ortaya çıkmasıyla da dünyada bitkisel ilaçlara dönüş başladı. Artık birçok ülkenin eczacılık ve tıp fakültelerinde bitkisel tedavi eğitimleri de verilmektedir.

Sovyetler Birliği döneminde bölgede devlete ait fabrikalar ve eczaneler tarafından organize edilen şifalı bitkileri toplama işi bugün tamamen özel şirketler tarafından yürütülmektedir. Doğanın tamamen kar altında kalmadığı bütün zamanlarda ilaç üreticileri tarafından papatyadan, kafkas ayazına, altın kökten melissaya, civan perçeminden ceviz yaprağına yüz binlerce ton çok çeşitli bitki, kök, meyve, yaprak doğru zamanda, uygun yerde ve gerektiği biçimde toplatılıyor.

Sovyetler Birliği döneminde Adıgey Cumhuriyeti Maykop şehrindeki eczanelerin bitkilerini temin eden bir tanıdığım konuya ilgimi görünce beni bitki temin ettiği eczanelerden biri olan 5 Numaralı Eczane'nin müdürü Zavurbiy Tembotovic Tliap ile tanıştırdı. Eczane müdürü Tliap ona Rusca'da kral demek olan "Karol" diye hitap ediyor. Sebebini sorduğumda onun bitki temininde bir kral olduğunu, en zor bulunan bitki köklerinin ve bitkilerin onun tarafından rahatlıkla temin edildiğini, halen yılda 90 bin ton bitki toplamaya devam ettiğini söylüyor.

Şifalı bitkileri toplayabilmek için onları iyi tanımak, doğru zamanda ve gerektiği biçimde toplamak gerekir.

Tliap Zavurbiy, Kafkasya'daki halkların uzun bir geçmişten beri bu bölgede yetişen her türlü bitkiyi çok iyi tanıdığını, hangisinin ne zaman toplanacağını çok iyi bildiğini düşünüyor.

Kafkas halkları çiçekli bitkilerin çiçeklenme başlangıcında, yaprakların çiçeklenme öncesinde ya da sırasında, köklerin ilkbahar ya da sonbaharda, meyvelerinse olgunluk zamanında toplanacağını binyıllardır geleneksel olarak biliyorlar.

5 numaralı eczanenin Karol'den aldığı bitkileri nasıl ve nerede değerlendirdiğini soruyorum. Kendi eczanelerinde ilaca dönüştürdüklerini, Rusya`da bir eczanenin kendi kendine ilaç yapabilmesi için sağlık bakanlığının belirlediği çok sıkı normlar olduğunu ve bu normlara uygun olunması halinde o eczaneye belirli ilaçları üretebilme lisansı verildiğini öğreniyorum. Karol'den aldıkları bitkilerle ürettikleri ilaçların karışımlarının doktor reçetesine bağlı olarak hastaya özel olduğunu, raf ömrünün kısa ve ticari şekle uygun olmadığını da.

Eczanenin laboratuarları çok modern görünmüyor ama steril ve çok sıkı denetlenen bir alan. Kapıdan bir kare fotoğraf çekmeme izin veriyorlar. Otuz kişi çalışıyor bu eczanede. Bunlardan on kişi kullanılan aktif madde ve bitkilerin, kullanılan makinelerin uygunluğunu denetlemekten sorumlu. Yedi kişilik denetimden geçen malzemeden gerekli karışımları yapıyorlar. Tamamı eczacılık eğitimi almış kişiler. Kalan personel idare, satış ve hizmetten sorumlu. Bütün personel her üç ayda bir sağlık kontrolünden geçiriliyor. Bizim bildiğimiz kalfalık sistemi yok. Çalışanların çalıştığı konuda mutlaka eğitim görmüş olması ve diploma sahibi olması gerekiyor.

"RF'de eczacı olabilmek için dört yıllık bir üniversite eğitimi alınıyor." diyor Tliap Zavurbiy. Her yerde olduğu gibi burada da diğerlerine göre daha iyi olduğu düşünülen ünlü fakülteler var.

Tliap Zavurbiy bir yandan benden Türkiye'de Adığe akrabaları olup olmadığını öğrenmeye çalışırken bir yandan da eczacılık alanında en iyilerden sayılan kendisinin de mezun olduğu Pyatigorsk Eczacılık Fakültesi'ni anlatıyor. Fakültenin kendisine ait botanik bahçesi varmış. Verdiği bilgilere göre öğrenciler eğitim sırasında ilaç yapımında kullanılan ama bölgede yetişmeyen diğer bitkileri bu bahçede tanıyorlar. Eğitim süreci içinde öğrenciler uzun süreli doğa gezilerine götürülerek bitkiler doğal ortamlarında tanıtılıyor. Her yıl değişik konularda ya mevcut eczanelerde ya da fabrikalarda pratik yapmak zorundalar.

Üniversite iki farklı alanda eğitim veriyor. Eğer öğrenci mezun olunca ilaç fabrikalarında çalışmayı düşünüyorsa bu konuda eğitim veren fakülteler ayrı. Onlar bir kısım mühendislik dersleri de alıyorlar. Eczacılık yapmak istiyorsa mühendislik konularından muaf oluyor. Eğitim sürecinde belli alanlarda uzmanlaşma olanakları mevcut. Örneğin fitoterapi (bitkisel ilaçlarla tedavi) konusunda uzmanlaşıp isterlerse fitoterapi merkezlerinde çalışabiliyorlar.

Aslında fitoterapi konusunda Kafkasya'daki birçok sanatoryum ve tedavi merkezi Rusya çapında ün yapmış durumda. En popüler olanların başında Krasnodar "Kafkas Otları Tedavi Merkezi" geliyor. Bu merkez astım, böbrek rahatsızlıkları, çocuk hastalıkları, alerjik hastalıklar, omurilik hastalıkları, egzama, onkolojik rahatsızlıklar ve daha birçok konuda RF'nin dört bir yanından gelen geniş bir hasta profiline hizmet veren tanınmış bir yer.

Adıgey Cumhuriyeti Labinsk şehrinde de şubesi bulunan merkez 2007 yazında Hannover'de yapılan 6.Uluslararası Tıp Kongresi'ne de davet edilmiştir.

RF'daki eczanelerin hepsinde olduğu gibi Adıgey eczanelerinde de bizim hiç alışkın olmadığımız bir görüntü var. Rafların hatırı sayılır bir bölümünü güzel paketlenmiş üzerinde nasıl kullanılacağı yazılı bitki çayları kaplıyor. Bunlar fabrikalar tarafından işlenip paketlenip eczanelere dağıtılıyorlar. Bu bir alternatif tedavi biçimi olarak görülmüyor burada. Hastanede ya da poliklinikte bir doktor reçetesine yazdığı ilaçların yanına değişik bitki çaylarını günde kaç kez nasıl kullanacağını da açıklayarak ekliyor genellikle. Yani sistemdeki bir boşluktan ya da cehaletten kaynaklanan bir durum değil, çok sıradan bir hastane faaliyeti. Devlet tarafından da vatandaş tarafından da tedavi sisteminin bir parçası olarak görülmektedir. Vatandaşlar bitkilerden medet umup tıbbi ilaçları göz ardı etmiyorlar. Zaten bitki çayları ve karışımlar yukarda sözünü ettiğimiz gibi eczanelerde ya da fabrikalarda üretildiği için devlet kontrolü altındadır.

Bunun dışında Adıgey'de vatandaşların halk hekimliği kategorisinde saydığı uygulamalar da mevcut. Örneğin şehir pazarının bir bölümü bir tur aktar gibi çalışıyor. Buralarda satıcılardan hangi bitkinin hangi hastalığa iyi geldiğini öğrenebiliyorsunuz. Yalnız hiçbir zaman buralarda çaresiz, derdine mucizevî bir ilaç arayan hastalara rastlanmaz. Uykusuzluk, sindirim bozukluğu, fazla kilo, öksürük gibi sorunlarla başvururlar genelde pazarlardaki halk hekimlerine.

İlaç yapımında kullanılmak üzere her yıl Kuzey Kafkasya'da toplanan yüz binlerce ton yeşil bitkinin çoğu Moskova'daki borsada ilaç üreticilerine satılmakta, bir kısmı da Kafkasya'daki sanatoryumlarda yıl boyunca kalan turistler için tedavi amaçlı değerlendirilmektedir.

Bu bölgede başta Kislovodsk, Nalçik, Soçi olmak üzere birçok şehirde kalp hastalıklarından göz hastalıklarına kadar değişik sağlık hizmetleri konusunda uzmanlaşmış fazla sayıda sanatoryum vardır ve bu sanatoryumlara Rusya'nın her yerinden insanlar gelmektedirler.

Hastalar doktorlar tarafından sanatoryumlara genellikle hastane sonrasında nekahat döneminde gönderiliyorlar. Sanatoryumlar bir otel gibi de hizmet verebildiği için insanlar sağlıklarına iyi geleceğine inandıkları sanatoryumlara kendi kendilerine de gidip kalabiliyorlar. Sovyetler Birliği döneminden kalma bir gelenekle bazı şirketler çalışanlarını bütün masraflarını karşılayarak sanatoryumlara dinlenme amaçlı gönderebilmekteler.

Kislovodsk (ekşi su), Minvodi (mineral suyu), Jeleznivodsk (demir su) gibi şehir adlarından da anlaşılacağı gibi Kuzey Kafkasya'nın iyileştirici doğal zenginliklerinden, şifa kaynaklarından biri de maden sularıdır. Böbreklerde ve idrar yollarında taş oluşumunu önlemekten iltihabı geriletici özelliğine kadar insan sağlığına sayısız faydaları bulunan doğal maden sularının bol olduğu bu bölgeye Adığeler "Psıfabe (sıcak su)" diyorlar. Bölgenin RF çapında en tanınmış maden sularından Arhız, ismini eski bir Abaza yerleşim yerinden alıyor. Karaçay- Çerkes Cumhuriyeti sınırları içindeki Arhız, Abazacada "Ordunun kesildiği yer" anlamına geliyor.

Kafkas coğrafyası, doğal güzellikleri ve zenginlikleri, doğayla iç içe inşa edilmiş sanatoryumlarıyla göz kamaştırıyor ve sağlık turizmi açısından önemli bir potansiyele sahip. Kafdağı'nın ardında elbette ki mucizeler yok ancak doğa ana en büyük doğal ilaç fabrikası ve sağlıklı yaşam kaynağı olarak kucak açıyor insanoğluna.

Ölümden döndüğünü iddia eden bazı insanlar, gökyüzünde büyük, tüyleri rengarenk, inanılmaz güzellikte bir kuş gördüklerine, onun gözyaşlarıyla iyileştiklerine bildikleri her şey üzerine yemin ederlermiş. Ve o kuş masallara göre Kafdağı'nın ardında yaşıyor.

Zümrüdüanka kendini küllerinden yaratmasıyla masallarda var olsa da bin kere dibe vurup yine de ısrarla yukarılara tırmanan, hayata bir ucundan inatla tutunmaktan vazgeçmeyen insanlar için oldukça ilgi duyulan bir sembol olmuştur