|
Psıne Dergisi No:2 – 2008
Hağundokua Saliset
Çeviri Atalık Rafet
kafkasfederasyonu.org
Adıgelerin kendilerine ait olup ta gururlandıklarının neler
olduğu sorduğunda, hiç kuşkusuz size Nartlardan, Adıge
xabzelerinden, Adıge kafelerinden, başka milletlerinde örnek
olarak aldıkları Adıge tseyden ve hepsinden de çokta Adıge
atından söz ederler.
Bu yazımızda biraz Adıge atından bahsetmek istiyoruz.
Pirenelerde büyük çapta hayvan yetiştiriciliği yapan Vilyam
Brink, «Bu güne kadar çok at cinsleri gördüm ama Adıge atı
gibisini hiç görmedim» diyor. Hayvanlarının bakım ve
kontrolleri için bineceği, güçlü kuvvetli dayanıklı cins at
ararken Vilyam sonunda Adıge atının ününü duyuyor ve Adıge
atı alarak çoğaltıyor. Vilyam'ın altı yedi tane Adıge atı
var. Bu atların bacakları çok güçlü, çevik hareket
edebiliyorlar, zor ve uzun yolculuğa dayanıklı oluyorlar
diyor. Ancak ben bu at cinslerini o saydığım özellikler için
sevmiyorum. Adıge atı insanı anlıyor. İnsanla arkadaş
oluyor, dostlukları gerçek bu atların ve anlayamayacağınız
kadar anlayışlı oluyorlar.
Yağan
İbrahim Adıge atını çok seven Fransız artist Piyer Rişar
ile.
Günümüzde Fransa, Almanya, Polonya, İtalya gibi ülkeler
Adıge atını tanıyor, bu cins atlara sahip olmak istiyorlar.
… Adıge ile Adıge atı birlikte uzun bir yolculuk yaptılar.
Kendisiyle gerçek arkadaş olmuş, yıllarca birlikte yaşamış
atına Adıge rasgele bir isim takmadı, ona kardeş ismini
verdi. O sevdiği güzel hayvana, ata «ШЫ-ŞI-At» adını verdi.
ŞI- yani kardeş diye ismi verirken, Adıge dilinde atın
ismini içine alan canından kabul ettiği yakınları için
«Kardeş-Kueş-Къуэш, Bacı-Şıpkhu-Шыпхъу, Dayı-Aneş-Анэш»
gibi diğer isimleri de düşünerek Şı-at adını verdi.
Adıge atının bakımı için ne lazımsa yerine getirmiş, ona toz
kondurmamıştır. Açlık dönemlerinde bile önce atını doyurmuş
kalırsa kendi yemiştir. Adıge erkeği atına karşı dürüst
davranmıştır.
At yetiştiriciliği ile çok geçerli, köklü tecrübeleri olması
Adıgelerin atlarının cinslerinin de gelişmesinde etkili
olmuştur. Yetiştirdikleri cins atları korumasında
bilmişlerdir.
Karden Ğuş’ Zıramuk'un söylediğine göre, Kabardeyde
Talustan'nın oğlu Şolekhun yetiştirdiği at cinsi dünyaca
tanınan bir at cinsi idi. Şolekhu atı zamanında diğer atlara
göre çok yüksek fiyatlarla İran, Irak, İtalya ve
Amerikalılara satılırdı. Bildiğimiz Şolekhu at ismi,
kendisini yetiştiren Adıgenin ismidir.
Ayaklarını diğer atlardan farklı şekilde atardı. Bu at için
Adıgeler ha l’akuaş bjenıkueş (köpek ayaklı, keçi bacaklı)
derlerdi. Kardenğuş’ yazılarında Şolekhun özelliklerinin
yanına çok iyi koştuğunu da ekliyor. Savaşlarda atın
üstündeki süvarisi hedef gösterdiği düşman atının üstüne
sürdüğünde hiç geri dönmeden göğsüyle ata vurduğu gibi
devirirdi. Karşıdan gelenlere de geri çekilmeden karşı
koyardı. Adıge savaşçısının istediği de bu değimliydi, atını
o şekilde eğitmişti.
Adıge atını Ruslar, İngilizler, Moldovyalılar da
alıyorlardı. Kırım pazarında Adıge atları özelliklede
Şolekhu, Beçkan ve Kundet cinslerini kendi atlarından 20–25
kat daha fazla fiyatla alırlardı.
Tarihin sayfalarında görüldüğü gibi, kendini düşünen her Rus
subayı atlarının bulunduğu ahırda mutlaka bir Adıge atının
olmasını isterdi.
Durmak bilmeyen zaman insanları çok olumsuz xabzelerle karşı
karşıya getirdi. Asırlar boyu uğraşarak yetiştirdikleri
Adıge atının nesli yok olmayla karşı karşıya geldi.
At olmazsa da yaşarız diyenlerle aynı fikirde değilim diyor
röportaj yaptığımız Yeğan İbrahim. Yaşayamayız neden
derseniz o bizim yaşadığımız dünyanın içinde, dünyamızın bir
parçasıdır.
Bu gün her tarafımızla demirle camın içinde kaldık. Sağlıklı
olmayışımızda bunlara bağlı doğallıktan tamamen uzaklaştık.
Sağlığımızdan, xabzelerimizden, yaşantımızdaki
güzelliklerden yoksun kalmamız, özümüzden, temelimizden
uzaklaşmamızdan kaynaklanmaktadır. İnsanların yetiştirdiği
yüzeli at cinsi vardır. Bunların içinde Adıge atı ile
Rusların Orlavske dedikleri at cinsleri yok olmayla karşı
karşıya kaldığı söylenmektedir.
Yağan İbrahim yıllardır yeniden Adıge at cinsini yetiştirmek
için uğraşmaktadır. Nartan köyünde bir çiftlikte at
yetiştirmek üzere Gueren ismini verdiği gerekli tesisleri
kurdu. Atalarından gördüğü görenek ve bilgilere dayanarak
çalışmalarını sürdürmektedir.
Yağanın çiftliğinde yüzü aşkın at bulunmaktadır.
Karşılaştığı bir takım zorluklar olmakla beraber şimdilik
geri durmadan at yetiştiriciliğine devam etmektedir.
«At
çok güzel hayırlı bir hayvandır. Onun yanında durunca
insanın gücüne güç katıyor. Çocuklar at gibi evcil hayvanlar
arasında bulununca, onları toprağa, dünyaya, havanlara
yakınlaştırıyor. Hayvanları daha çok seviyorlar, daha güçlü
oluyorlar. İbrahim bu işin bir tarafı diyor ve sözüne devam
ediyor. Geçen yılların birinde Finlandiya'ya gitmiştim orada
gördüklerime hayret ettim. Finlilerin dünyanın da pek
tanımadığı kendilerinin yetiştirdiği bir işe de yaramayan
tüylü küçük atları vardır. Bunlar bizim atlarımız diyerek
onları özenle yetiştiriyorlar, yarışlar düzenliyorlar.
Çocuklarını bindiriyorlar özenle yetiştirip kapılarında
bulunduruyorlar. Neden böyle titizlik göstererek
yetiştiriyorlar? Çünkü o at cinsi kendilerine ait sahip
çıkarak değer verip neslini devam ettiriyorlar.
Bu dünyada bulunan kıymetli at cinslerindendir Adıge atları.
Allah o atları bize nasip etti onları korumak, yetiştirmek,
neslini devam ettirmek bizim görevimizdir.
—İbrahim bu günlerde var olan at cinsleri ve sayları
hakkında bize neler söyleyebilirsin?
—Atların sayıları çok azaldı. Bazı yörelerde atları eti
içinde kesebiliyorlar başka şekilde değerlendirenlerde pek
yok.
Kabardeyde Adıge atlarının aralarında yabancı ırklarda olmak
üzere 4000 kadar at var. Onların arasından 2000 tane Adıge
atı çıkarsa çok iyi diyorum. Bu atların çoğu da evlerde
binek atı olarak bulunanlardır. Bu bahsettiğimiz atlarda yok
olursa atlarımız tamamen azalır.
—Sen iki yüze yakın atım var dedin bu atların hepsi Adıge at
cinslerimi, bu konuda bizi aydınlatırımsın?
—Bu soruyu genelde herkes soruyor. Atlardan iyi
anlayanlardan bazıları Adıge atının kalmadığını söylüyorlar.
Biz bu işe ciddi olarak sarılıp, devletin bir politikası
olarak hep birlikte yürüttüğümüzde çok iyi sonuçlar elde
edeceğimize inanıyorum.
Dünyada yapılan yarışmalara katılıp dereceler aldığımız
zaman, Adıge atının ünü ister istemez her tarafa
yayılacaktır.
Türk vatandaşı olup Fransa'da yaşayan Nur Dolay Kabardey-Balkar
Cumhuriyeti'ne gelerek, Yağan İbrahim'in atları ve onların
otladığı yerlerle ilgili film çekti. Bu film Fransa'da «Akid»
ismi ile adlandırılan ve atlarla ilgili yayınlar sunan bir
televizyon kanalının isteği üzerine çekildi.
Yağan İbrahim, o film yayınlandıktan sonra Fransa'da Atçılar
Spor Kulübü Federasyonu tarafından Fransa'ya davet edildi.
Federasyon başkanı «Adıge atının adını duymuştuk şimdi
atları da gördük, ilerde yapılacak yarışmalara Yağan
İbrahim'i davet ediyoruz» dediler. Aynı zamanda İbrahim'in
öncelikli tercihleri arasında olduğunu belirttiler.
Atı çok seven ünlü artist Pier Rişar o zaman Yağan'la
tanışarak aralarında bir arkadaşlık, yakınlık oldu. Pier,
aynı zamanda Yağan'ı Fransa'da özel misafiri olarak
ağırladı.
Adıge atının geçmişini öğrenen Pier atlarımızı inanılmayacak
derecede çok sevdi. Adıge atlarının yetiştirilmesi için
Yağan'a maddi destekte bulunacağına söz verdi. Hatta bu
konuda ilk adım olarak, Yağan'a yardımcı olmak için
Kabardey'de yaşayan at cinsi Şağdiy ismini de yaşatmak
üzere, kurduğu fonun adını Şağdiy koydu.
Atlarımızın geleceği için çok endişelenen Yağan'a hiç
ummadığı Avrupa'dan cins atların yaşaması için destek geldi.
Adıge atları ile ilgili çekimi yapmak üzere Yağan'ın
çiftliğinde bulunan operatör Katrin Mişel de Adıge atlarının
nesillerinin devam etmesi gerektiğini belirterek, onun için
tanıtımda yardımcı olacaklarını ifade etti.
Bir gurup atlı Oşhamaxua dağının eteklerinden başlamak üzere
Pirenelere kadar yürüyecekler. Bu yolculuk Avrupa'nın
çeşitli bölgelerinden katılacak atlılarla birlikte devam
edecek.
—Ekonomik
tarafını da ele alarak, bu gün yanında çalıştırdığın gençler
veya sizi izleyenler, işin içinde yetişen gençlerden seni
isteyerek, bilinçli bir şekilde destekleyenler var mı?
Adıge atlıları La-Manş yakınlarında
San – Mişel'de
— Atı yetiştirdiğin zaman ekonomik yönden faydalı olacağını
çoğu biliyor. Şimdilik sizin dediğiniz gibi ciddi olarak
ilgilenenler az, ilerde nasıl olur bilmiyorum.
Günümüzde topraklarımızda yaylım çok, otlaklarımız boş,
oralarda binlerce at sürülerini otlatabiliriz. Bizden,
İçinde başka devletlerde olmak üzere, atları yalnız
kapılarında beslemek için alanlar çok.
Yarışlara katılan atlardan birincilik almamış olsa da Adıge
atlarının fiyatları on beş bin dolar. Yarışa katılmayan
sıradan binilecek atlar iki bin dolar. Bu tip atlardan dış
ülkelerden gelip bizden almak isteyenler beş bin dolar
verebiliyorlar. Yarışlara katılıp dereceye girenlerin
fiyatları çok yüksek. Söylesem de inanmanız zor olur.
Yağan'ın at sürülerinde yeni doğmuş küçük taylarda anneleri
ile birlikte çiftlikten başlayarak, atların otlayacakları
yaylalara kadar birlikte gidebiliyorlar. O küçük yaşlarında
büyüklere ayak uydurabiliyorlar. Bizde onları Yağan'ın
atlarıyla ilgili çekilen filimde izlemiştik. Özelliklerini
bildiğimiz, soyunun devam etmesini arzu ettiğimiz, Adıge
atının geleceği bizim bu günkü tutumumuza bağlı diyoruz.
PSINE - ПСЫНЭ
|
