Adıge Psalhe Gazetesi
Çeviri: Atalık Rafet
kafkasfederasyonu.org

Aklı olan akıl arar

Yelğar Kâşif
Oşhamafe Dergisi genel sekreteri ve yazarı

Teyne Hakim ile Keref Muhamed hariç diğer Adıge yazarlarımızın, ressamların, bestecilerin, kültür emekçilerinin güzel eserlerinin bu günkü edebiyatımızda az yer verildiği kanısındayım. Durum öyle olduğu halde çok şükür bahsettiğimiz konularda çok değerli yapıtları olan örnek sanatçılarımız var. 

O konulara elimizin yetişmemesi, birbirimizi methetmeyi ayıp saydığımızdan mı yoksa birbirimizin arkasından konuşmak gibi kötü bir huydan mı? diyerek zaman, zaman düşünüyorum. Her dalda güçlü çalışkan yetenekli yazarlarımız var. Doğduğu milletinin edebiyatını kültürünü kalkındırmak için canla başla çalışan çok kıymetli değerlerimiz gerilerde kalıyor, onları yeterince tanıtmıyor hak ettikleri yerlere koymuyoruz. Bu durumda olan çok arkadaşlarım oldu, halende var.

Onlardan bir tanesi yazar, çevirmen Karmokua Hamid. Karmokua Hamid gibi aydın yazarlarımızın edebi değerlerinde gazetelerde dergilerde yer vermek görev olarak bana da düşüyordu. Gündeme getirilen yazıları çok uzun aralıklarla tek tük olmuştur. İnanması zor ama Hamid kendisinden methederek bahsedilmesinden hiç hoşlanmaz. Arkadaşlar arasında bile onu iyi vasıflarından bahsedecek olursan, istemeyerekte olsa karşısındaki kişiyi bu konu yüzünden kırabilir. 

Sağdan itibaren oturanlar Къэрмокъуэ Хьэмид-Karmokua Hamid, Лохвицкий Михаил-Lokhviçke Mikhail, Къэжэр Петр-Kajer Petr; (щытхэр-duranlar) Пащты Герман-Paştı German, Бицу Анатолэ-Bitsu Anatole, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд-Hafıtse Muhamed, КхъуэIуфэ Хьэчим-Kueufe Haçim, Пщыгъуэтыж Алий-Pşığuetıj Ali.
Yıl 1981

Dünyada övülmeyi sevmeyen bir kişi varsa oda Karmokua Hamid’dir. Abartılı olarak methederek kendisini utandıran kişi kendisinden yaşlı ise,  gördüğü nezaket gereği yaşlıyı kıramayacağı için şakayla karışık, beni baksan pazarında methetseydiniz fiyatım bayağı artardı diye karşılık veriyor.

Yıllarca gazetecilik ve yazarlıkla uğraşınca insan çok şeylerle karşılaşıyor, çok şeyler görüyor. Şahsen Karmokua Hamid, gördüğüm en iyi insanlarımızdan diyebiliyorum. Ben onun saygıdeğer kişiliğini Adıge Psalhe Gazetesi’nde, Oşhamafe Dergisi’nde ve Elbrus Matbaası’nda birlikte çalıştığımız yıllarda tanıdım.

Bu saydığım iş yerleri yazarların, gazetecilerin görgü ve tecrübelerini artırdıkları yerlerdir. Oralarda çalışan her kişi yeteneklerini artırdığı gibi dünyaya bakış açısı da büyüyor.  Çalışan herkes kabiliyeti ve seçtiği dallara göre elinden geldiği kadar büyük bir gayret içinde çalışır. Gazeteci bunun için gazetecidir. Ancak Karmokua için yalnız gazeteci demek yetersiz kalır, geniş ufku ve derin düşünceleriyle yaratıcı özellikleri olan bir insandı. Diğer gazetecilerin, kendilerine verilen görevleri aksatmadan yapıp, çoluk çocuğumuza helal kazanç götürmeyle yetinirken. Bu durum Karmokua için yetersizdi. Hamid için kendisine verilen yazılması gereken sayılı satırlardan başka, gazetenin daha iyi bir şekilde çıkartılıp, insanların isteyerek okuyup istifade edebileceği daha yüksek yerlere getirmek için çalışırdı.

ТхакIуэхэм Iуащхьэмахуэ лъапэ зыщагъэпсэху. Yazarlar Oşhamafe Dağı’nın eteklerinde dinleniyorlar. Yıl 1978

Çıkarttığın gazete veya dergi okuyucularının özlemle bekleyip okudukları zaman ondan yararlandıkları bir yayın organı olmalıdır diyordu. Hamit bir zamanlar kendisi Thamaxua-Hafta ismini verdiği küçük hacimli bir dergi çıkarttı. Burada çıkacak olan gazetenin kısaca içeriği hakkında bilgilerden ve parti haberlerinden söz edilirdi. Gazete alanlar önce bunu gözden geçirir sonra gazeteyi okurdu. Hamid tarihimiz, xabze ve kültürümüzle ilgili çok araştırmalar yapardı. Onun için bu konularda istifade edilebilecek bir kişi idi. Araştırmalarıyla kafası ve gönlü dolu bir kişi olarak gazetede karşımızda dururdu. Onun her konuyla yakından ilgili olması insanı hayretler içinde bırakıyordu. Karmokua köyü olan Hatokşıkuay yipşe de başladığı ilköğrenimi, daha sonra Nalçikte okuduğu şkol-internat ve kabardey cumhuriyetinde yaptığı yüksek öğrenimini boşa geçirmemişti. İlk yıllarda köyüne dönerek orada öğretmenlikte yapmıştır. Aklı olan akıl arıyor derler, Hamid başarılı çalışmaları, yetenekleri ile sınırlı kalmak istemeyip kendi dalında ihtisaslarda yapmıştır.

Böyle başarılı, çok yönlü çalışmaları olan yalnız Karmokua desem yalan söylemiş olur muyum acaba? Yalnız Karmokua gibi olanlarda bizde çok dersem de doğru söylemiş olmam. Hamid için o filolog, eğitimci demek yetersiz kalır. O aynı zamanda edebiyatımızdan ve kültürümüzden derinden bilgi sahibi olan bir kişidir. Nart destanlarından başlamak üzere bu günkü edebiyatımıza kadar her konuda bilgi ve söz sahibi, uzman bir eğitimcidir. Bilmediğin veya unuttuğun bir konuda Hamid’e danıştığında sana cevap veremeyecek diye hiç tereddüt etme. Çünkü güçlü bir hafızası, kütüphane gibi kafası vardır. Aramızda ağırbaşlılığı, xabzesi, güzel Adıge dili ve yaşantısı ile herkese örnek olacak bir insan olarak bulunmaktadır.

Anlattığım gibi Hamid’le benim arkadaşlığım uzun yıllara dayandığı için onu her yönüyle çok iyi tanıyorum onula birlikte olduğun sürece yanlış bir iş yapmaz, utanacak duruma düşmezsin. Abhazya ve kıyı boyu Adıgelerle gittiğimizde de onlarla rahat konuşabilen, karşısındakileri dinletebilen onların yaşantıları hakkında bilgi sahibi olan bir yazardır. Bu birliktelikleri de Hamit’le birkaç kez yaşadım. Bu farklı durumunu düşünerek, ben sizin bilmediğiniz bazı şeyleri biliyorum diyerek ortalığa hiçbir zaman atılmamıştır. Onun sebebi, ben sizlerden iyi biliyorum ben sizin liderinizim der gibi durumlara düşmeye çekindiği utandığı için olduğunu iyi biliyorum. Daha önceleri de dedim ya ben Karmokua Hamid i iyi tanıyorum.

Dikkatlerini çeken farklı bir yazıyı inceliyorlar Къэрмокъуэ Хьэмид-Karmokua Hamid , усакIуэ-Şair Кэщт Мухьэз-Keşt Muhaz, режиссер-Rejisör Теувэж СулътIанTevbej Sultan, композитор-Kompozitör Къардэн Хьэсэн-Karden hasan.
Yıl 1979.

Bu sözlerimi kimse abartılı sözler olarak anlamasın. Karmokua Adıge Psalhe ve Oşhamafe’de yönetici olarak çalıştığı yıllarda, kendisine amir olarak değişik yer ve zamanlarda ortalıklarda nutuk atma fırsatları çok çıkmıştır. O kendisinin gitmek zorunda olmadığı yerlere, çoğunda kendisi gitmeyip yardımcısını gönderir ona konuşma fırsatı verirdi. Böyle yerlere çekingen olduğundan gitmeme durumu Hamid için söz konusu değildir. Bu düşünce Hamid gibi insanlar için değildir.

Kışokua Alim’i kötülemek, küçük düşürmek için dedikodusunu yaptıkları «Nal kuta» romanının yolunu açan Karmokua Hamid’dir. Kışokua Alim’in bazı olumsuzlukları içeren romanını, baş redaktörü olduğun dergide yayınlattın diyerek, çeşitli kurumlarda çalışanların tenkitlerine karşı cevap vermek için büyük iş yerlerinde yapılan toplantılarda milletin karşısına çıkarak nasıl savunduğunu benim gibi herkeste gördü.

O mertlikti, onlara karşı konuşabilmek içinde bilgi ve yeteneğinin olması gerekirdi. Karmokua’da onların hepsi vardı, doğru bildiğini yaptı, yüksek sesle tenkitlerden korkarak özür dilerim haklısınız demedi. Karmokua ne zaman nerede konuşması gerektiğini bilenlerdendi. Dürüst çalışıyor, içi dışı birdi Hamid’in. Art niyeti olmayan milleti için doğrular üzerinde çalışarak faydalı bir şeyler yapma gayreti içinde idi. Onun için Karmokua siperden tüfek patlatmayıp, kılıcını çekip meydana indi ve Kışokua Alim’i savundu.

  Къэрмокъуэ Хьэмид и пхъурылъху цIыкIур и гъусэу-Karmokua Hamid torunu ile birlikte

Böyle bir insanın edebiyatımızda layık olduğu yerini alması gerekir, o en güzel yerlere layıktır. Bu konuda eksiklikleri olan varsa biz gazetecileriz diyorum. Karmokua’nın çocukluğu pek rahat geçmedi, babası ile büyük kardeşini savaşta kaybetti. O kötü şartlar içinde Hamid yetenekli ve çalışkan biri olduğu için bu günkü durumlara gelebildi. Şimdi yetiştirdiği evlatlarının ve torunlarının başında Hamid dede olarak bulunuyor.   

Sana  düzenlenen büyük gün için seni kutluyorum. Milletimizin senin gibi çok insanlar yetiştirmesi, senin de sağlıklı sıhhatli uzun ömürler geçirmen için dua ediyorum.

Millet İçin

Jıletej Saladin
Rejisör, oyun yazarı

Karmokua Hamid gibi milli tarihimize vakıf, edebiyatımızı ve kültürümüzü yakından anlayan kişiler az bulunur. O cömert insanımız tüm yeteneklerini milleti için saklayıp, milleti için değerlendirmiştir. Bu günde yorulma bilmeden Adıgelik ile ilgili olarak çalışmalar yapmaktadır.

Adıge Psalhe’de onun hazırlayıp sunduğu bizlerin okuduğu o değerli yazılara paha biçilemez! Yaşamın gerekliliklerini derinliğine bilen, hayatın ayrıntıların anlamış olan Hamid’in yazılarını okuduğun zaman yaşamaya şevkle sarılıyor, Adıge olduğuna sevinerek, gururlanarak yaşıyorsun.

Karmoku’ nın eserlerinde çocuklar ve gençlere, ayrı bölümler halinde yer vermiştir. O yazıları okuyan herkes içinde Adıge canını hissediyor, Adıge kalbinin atışlarını duyuyor.

Milletinin bir evladı olarak olması gereken her güzel hasletleri Karmokua’da görmek mümkündür. Sözünde duran, gerçeklerin arkasında olan, ahlaki dürüstlüğü, örnek yaşantısıyla arkadaşları arasında tanınır. Karmokua Hamid görevini, saygınlığını, kişiliğini, mal, mülkten üstün tutan bir şahıstır. Biz bu özelliklerini matbaada yönetici olarak çalışırken ve başka iş yerlerinde görevleri esnasında yakından gördük.

Yanına bir iş için veya bir fikir danışmak için gittiğinde, nazlanmadan uzatmadan ne gerekiyorsa en kısa zaman içinde yardımcı olurdu. Ağzındaki çok güzel konuştuğu Adıge dili ile sanki şiir söyler gibi konuşarak, her istediğinizi size anlatabilirdi.

Yazarların şairlerin yaşları belli yerlere gelince onlar için geceler veya günler tertip edilir. Onları insanların karşısına çıkarır yaşam boyu yaptıklarından ilerde yapmak istediklerinden bahsettirerek kendinden sonra gelen kuşaklara tanıtırlar. Böyle yerlere Hamid’i götürmek çok zordur.

Ben 30 yıldır televizyonda çalışıyorum, Karmokua’yı götürüp konuşturmak nasip olmadı. Öyle olduğu halde Hamid çok yeniliklerin açılışlarını bizzat kendisi yaparak öncülük yapmıştır. İlk defa, Karmokua Hamid anavatanından kopmuş akrabalarını bulan insandır. Onlarla mektuplaşarak anavatana davet ederek tanışmak fırsatını buldu.

Adıge milleti için çok güzel şeyler yaptı. Karmokua Hamid ve onun gibi kardeşlerimiz anavatanımızı güzelleştirip, yücelten insanlardır.

Grubun Birleştiricisi

Kuante Azide
Yazar

«Afe cane giymiş olan kabardey savaşçısı» ismi ile adlandırılan resmi Krasnodar müzesinde bulduklarını, Adıge Psalhe Gazetesi’nde görür görmez hemen aklıma Karmokua Hamid geldi.( Afe cane: savaşçıların giydikleri malzemesi demir olan örgülü kol ve gövdeyi kapatan üst giysi) Hamid’in tipine ne kadar benziyor! Karmokua caddede yürürken pşı ve verklerle ilgili bildiğim çok şeyler aklıma geliyor. Bahsetmek istediğim onlarla ilgili dış görünüşler. İlk bakışta ister istemez o vakur ağırbaşlı duruşu insanın dikkatini çekiyor, gözünü alıyor. Karmokua sadece dış görünüşü ile değil, insanlığı, arkadaşlık ilişkileri, çalışkanlığı, dürüstlüğü de yani güzel ahlakı da o görünüşün içindedir. Hamit her yönüyle tam Adıge erkeği(Adıgel’) verk şecaşe dedikleri gibidir. гъа­щIэм и сыт хуэдэ лъэ­­ны­­къуэ­кIи Къэрмокъуэр «къепс­ри къилъэтауэ» ады­гэлIщ, уэркъ щэджащэщ.  (Ğaşem yi sıt xuede l’enıkuaki Karmokuar «kepsri kil’etave» verk şecaşeş).

Karmokua‘yı matbaamıza yönetici olarak tayin ettiklerinde tüm matbaa çalışanlarının çok sevindiğimizi hatırlıyorum. Biz matbaa çalışanları olarak onun insanlığını tanımayan kimse yoktu aramızda. Onun çalıştığı Oşhamafe Dergisi ile matbaanın ilgisi olduğundan Karmokua’yı bize gelmeden önce oralardan tanıyorduk. İleri görüşlü ve yetenekli, çok yönlü, canı ile emekleri ile Adıge xeku için yaşadığını hepimiz iyi biliyorduk.

Karmokua matbaadaki görevini eksiksiz olarak 13 yıl yürüttü. Bize gelen el emeği yazıların çok kıymetli olduğunu onlara gereken titizliğin gösterilmesi gerektiğini çok iyi biliyor, bizlere anlatıyordu.

Grubun içinde tam birleştirici özelliği olan böyle bir yönetici bulmak çok zor. Yanına her hangi bir iş için girdiğimizde, bizi hoş karşılar, hemen oturtur derdimizi sakin bir şekilde dinler yol gösterirdi. Kişiyi çok dikkatli bir şekilde dinler, işin olması için gerekli yolu gösterirdi.

Bu gün arkadaşım Karmokua Hamid’in yaptığı bütün güzel şeyler için seviniyorum, daha çok güzel şeyler yapacağını umuyorum, tanrı kendisine sağlıklı uzun ömürler versin!

Het Jeğaa– Het Dedirt

Thamokua Barasbiy

Kabardeyde çok iyi insan olarak tanınanlardandır. Karmokua Muhamed ile Hamid. Benim tanıdığım Hamid’le ilgili güzel duygularımı sizlerle paylaşmak istiyorum. Tanıdığım diyorum çünkü Hamid’le birkaç yıldır Adıge Psalhe Gazetesi’nin bulunduğu binada aynı odada birlikte çalışıyoruz.

İlk önce hatırlanması gerekenlerden sayıyorum Hamid in insanlığını. Sevecen, tatlı dilli, sabırlı, verdiği sözü yerine getiren daima iyi şeyler yapmak isteyen örnek insan olması. Hamid’i kızdırabilecek bir insanın olduğuna inanamıyorum. Çok akıllı ve tatlı dilli olduğu için herkesin gönlünü alabilir, ikna edebilir.

Doğru insan diyebilirsin. Bilmediği bir konu üzerinde konuşmaz, söylenmemesi gereken bir sözü söylemez, kimseye zararını dokundurmaz. Bir sırrını paylaşabilirsin çekinmeden. Yani kısaca söylersek güvenilebilir mükemmel bir insan.

Milletini ve dilini çok seven bir insan. Adıgenin geçmişini araştırıp bilgi sahibi olan değerli araştırmacı. Karmokua Hamid’in geçmişimizle ilgili araştırma yazılarını okurken insan adeta haz duyuyor.

Karmokua babası savaşta ölüp büyük zorluklar içinde büyüyen, yumruğun adam ettiği adam dediklerinden.

ТхакIуэ, журналист гуп Къэзахъстаным макIуэ. Налшык, 1960 гъэ.
Yazar ve gazeteci gurubu Kazakistan’a gidiyorlar. Nalçik, yıl 1960.

1960 yılında Kabardey-Balkar Üniversitesi’nden mezun olarak Lenin ğogu da şimdiki Adıge Psalhe Gazetesi’nde çalışmaya başlıyor. Yetenekli görülen Karmokua Oşhamafe Dergisi’nin yazılarını inceleme kurulunun başına getiriliyor. Daha sonraları derginin baş redaktörü görevine getiriliyor. 5 yıl geçtikten sonra Elbrus matbaasına yönetici olarak gönderiliyor.

Soyunun tarihini araştırması, çok güzel Adıge dilinin olması, yaptığı araştırmalar sonunda işine yarıyor. Edebiyatımıza yeni eserler kazandırıyor. Keraşe Tembot, Güliya Dimitri, Aşın Hazret ve başkalarında eserlerini Adıge diline çevirerek edebiyat dünyamıza kazandırıyor. Okuyucularının çok beğendikleri, Adıge uarıuate, Jır pıa, Baje pşıne ve hikâyeleri piyasaya çıkıyor.

Hepsinden önemlisi Karmokua ülkede usta çevirmen olarak ta tanınıyor. Değişik ünlü yazarların eserleri Karmokua Hamid’in sayesinde sade bir Adıge dili ile piyasaya çıkıyor.

Bunlardan:

Kopsal’e-Konuşuyor,

Kazceriy nin Hajıteğuey avzı-Hajıteğuey vadisi,

Kaşe Adelceri(Kalembiy)’nin hikâyeleri,

Oaşhaşıgum-Oşhamafe’nin tepesinde,

Abrecxer-Yankesiciler,

Keraşe Tembotun Adıge pşaşe-Adıge kızı,

Şu zakuam-Tek atlı,

Şinkuba Bağrat ın Jılake-Son,

Kandur Muhadin’in Kafkas,

Balkan tarihi romanı,

Rus yazarlardan Turenev, Gorkem, Şolokhov ve başkalarınında eserlerinden çeviriler okuyucularıyla buluşuyor.

Гъубжокъуэ Лиуан, Елгъэр Кашиф, Шэвлокъуэ Петр, Шортэн Аскэрбий, Мысачэ Петр, Къэрмокъуэ Хьэмид, Мокаев Магомед, сымэ «Iуащхьэмахуэ » журналым и редакцэм щызэхуэзащ 1977 гъэ.

Sol taraftan başlayarak Ğubjokua Livan, Yelğar Kaşif,  Şevlokua Petr, Şorten Asakerbiy, Mısaçe Petr,  Karmokua Hamid,  Mokayev Magomed gil  «Oşhamafe» Dergisi’nin redaksiyonunda bir araya geldiler. Yıl 1977.

Karmokua nın usta bir çevirmen olduğunu Adıge Psalhe Gazetesi’nde basılan çevirilerinde görülmektedir. Örnek verecek olursak, kendisi diaspora Adıge soyundan olan Nobel ödüllü Orhan Pamuk’un “İstanbul gukakıjxem yi kale” ismi eseri Adıgediline çevirerek, Adıge Psalhe Gazetesi’nde yayınlamıştır. Bu çeviriyi o kadar ustaca yazdı ki okuyan sanki eserin orijinalinin Adıge dili ile yazıldığını zanneder.

Adıge Psalhe Gazetesi’nin baş redaktörü Hafitse Muhamed’le sohbet ederken bana Karmokua ile ilgili çok önemli bir açılamada bulundu. Hamid’in çevirdiği “Kafkas” adlı büyük eserde olan ufak tefek hataları da düzeltti. Bu eserin altına çevirmen olarak ismini yazmamıştı, neden yazmadınız diye sorunca bana şöyle bir cevap verdi. Okuyucuların bu eseri, sahibinin Adıge diline kendisi çevirmiş gibi okumalarını istiyorum. Böyle derin düşüncesi olan bir insanı takdir etmemek elde mi? Böyle bir yazar vatanı, milleti için neler yapmaz. Karmokua aynı zamanda Şu zakua-Tek atlı romanının çevirisinin altına da kendi ismini yazmamıştır.

 Зыгъэпсэхугъуэ махуэ 1977 гъэ.
Dinlenme günü. Yıl 1977.

Şu birini de söyleyerek yazımı bitirmek istiyorum. Ne güzel bir tesadüf böyle çok kıymetli bir yazarımızın doğum günü, 14 Mart Adıge dilinin kutlandığı güne rastlamaktadır. Dolayısıyla her yerde ikisi birlikte kutlandı. Saygı değer büyüğümüze sağlık ve mutluklar dileğimle.

Хьет жегъэIэ дяпэкIи, ди нэхъыжьыфI! - Het jeğaa diyapeke di nakhıjıf!
Het dedirt önümüzdeki günlerde de saygı değer büyüğümüz!

www.kafkasfederasyonu.org