Bu ders bu bölümün son çalışması olması nedeniyle bazı tekrarlamalar, hatırlatmalar ve yerli yerine oturtma babından daha anlaşılır kılınmalar üzerine olacaktır. Bu dersten sonra ise ikinci kur yeni bir çalışma ele alınacak ve kolaydan zora doğru günümüz ihtiyaçları doğrultusunda dilin pratikleri verilirken bu alandaki verilmiş ürünlerden bolca örneklemeler sunulacaktır.  Adıgelerin bakış açıları, yaşama biçimlerini yansıtan töreleri ile ilgili bilgiler de sunulacaktır. Хабзэ nin oluşumu evreleri ve günümüz koşullarındaki pratikleri de aktarılacaktır. Her ne kadar Adıge bir millet veya milliyet olarak görülse de Adıgelik denilen şey ise insani davranışlar toplamıdır. Adıgağa bir millete has olmaktan ziyade tüm insanlığa şamil davranışlardır ki evrensel değerleri içerisinde toplamaktadır. Adıgağa ve Цlыхугъэ eşdeğer olarak zikredilir. Хабзэ ise Адыгагъэ veya цlыхугъэ nın icra biçimidir. Хъуэхъу yani yalvarış, yakarış, yaratıcıya yapılan dualar dilde önemli bir yer tutar. Хъуэхъу ayrı bir bölüm olarak ele alınacaktır. Basit olarak ilk temennilerle ilgili ön bilgiler önceki derslerde zaten verilmiştir. İnsani değer olarak insan yaşamına yansıması istenilen ve dilin kazanımı olarak davranışa yansıma durumu ortaya çıkan değerleri de şöylece sıralayabiliriz.

Адыгагъэр  зищlысыр

Adıge olmanın yani insani değerler olarak kazanılması gerekenler olarak;

Дэтхэнэ зы цlыхум зыхилъхьэу игъэзэщlэну,

Гур къабзэу,

Гукъэкl,

Гулъытэ,

Гущlэгъу хэлъу,

Гурэ щхьэрэ зытелъу,

Псэгъэкlуэд  ямлэжьу,

Фэрыщlыгъэ хамылъхьэу псэууэ,

Псалъэр пэжу,

Ямыlуэху зэрамыхуэу,

Пцlы ямыупсу,

Ящхьэ темылъ трамылъхьэу,

Ящхьэ ямыгъэлъахъшэу,

Нэгъуэщlыр ящхьэ иралъытэфу,

Зылъэмыкlыр тегушхуэгъуафlэ ямыщlу,

Лей къызылъысым къыщхьэщыжыфу,

Цlыху ямыукlыу,

Бзэгу зырамыхъэу,

Мыдыгъуэу,

Мыфыгъуэу,

Мынэпсейуэ,

Я гуащlэ хьэлэлкlэ псэужу,

Я бзылъхугъэ ягъэлъапlэу,

Я щlэблэр яущийуэ,

Я нэхъыжь пщlэ хуащlу псэунырщ.

Адыгэ хабзэри мы кедбжэкlахэм и гъэзэщlэкlэрщ.

Adıge xabzesi de bunların icraya konulma  biçimidir.

Bu kadarıyla sınırlayacak olsak bu temel esaslar üzerinden icra ile ilgili detaylandırılışı belirli bir uzmanlık gerektirdiği anlaşılır durumdadır. Bu yaşama biçiminin temel esası yanlışın yapılmasını engellemek veya suç işlenmesini önlemek esasına dayanır. Suç işleyenleri ceza ile korkutmak ve cezalandırma mantığına dayanmaz. Belirli büyüklüklerde güç oluşturup başka toplumları talan veya katletme veya yok etme mantığı da içermez.  Öyle bir başarıdan övünç çıkarmak ise dilin mantığıyla bağdaşmaz. Bizler belki başka kültürlerin etkisi ile bu tür özlemler duyuyor olabiliriz fakat bu durumun düşünenler için bir güzellik olmadığı anlaşılabilir. Adıge düşünen insan olmak zorundadır ve bu dilinin bir yaptırımıdır. Düşünmeyen insanlar kendilerini yönetecek birilerini ararlar. Bu arayışta insanları ya askerler yönetir ya yargıçlar yönetir ya elit bir kesim yönetir ya da kutsiyet atfedilen aileler yönetir. Adıgeler ise  ancak filozoflarca yönetilebilir. Her bir ferdi düşünen insan olmak zorunluluğundan her biri filozof olmak durumundadır ve ancak Унафэ sistemi ile yönetilebilir.  Bu da halkın direkt katıldığı günümüzdeki katılımcı demokrasi ile tanımlanan sistemin benzeri sayılabilir.

Bu kısa açıklamalardan sonra dilin sistematiğine dönecek olursak dilin seslerle oluştuğu ve her sesin bir sözcük olduğu unutulmamalıdır. Dilin sistematiğini ise daha çok fiillerin ve aldıkları ekleri ve işleyiş biçimleri oluşturur. Fiilleri ikiye ayıracak olursak nesne almayan fiillerde konu bahsimizin şahıslar olduğunu anlatmıştık fakat bu dil ile diğer diller arasında farklılık olarak fiilleri nesne alan ve almayan olarak ayıramayız çünkü bir fiil hem nesne alabildiği gibi nesne almıyor da olabiliyor. Belki buna Türk dilinden benzer bir örnek verebiliriz. Okuyorum – Nesnesiz olarak düşünülür ise öğrenciyim anlamı çıkar, nesneli olarak düşünülür ise okuduğu bir kitap veya metin veya bir şiir vardır, yani kısacası bir nesne vardır, nesnesiz düşünülür ise kişinin yaptığı iş ve eylem aklımıza gelir. Cümlede anlam değişse de tanımlama için uygun olabileceğini düşünerek bu cümleyi seçtim. Oysa Adıge dilindeki nesne almayan fiil çekimlerinde anlam değişmez.

Сытхащ. – Yazdım.

Утхащ. --- Yazdın.

Тхащ. ---- Yazdı.

Дытхащ. – Yazdık.

Фытхащ. – Yazdınız.

Тхахэщ. – Yazdılar.

Сэ сытхащ.

Уэ утхащ.

Ар тхащ.

Дэ дытхащ.

Фэ фытхащ.

Ахэр тхахэщ.

Bu çekimde kişinin yaptığı iş anlatılmaktadır. Yazılan bir şey yani nesne konu bahsi değildir. Şahıs ekleri işaretlenenlerdir. Nesnesizdir.  Şahıslar р halindedir.

Стхащ. – Yazdım.

Птхащ. – Yazdın.

Итхащ. – Yazdı.

Ттхащ. – Yazdık.

Фтхащ. – Yazdınız.

Иатхащ. – Yazdılar.

Усэр сэ стхащ.

Усэр уэ птхащ.

Усэр абы итхащ.

Усэр дэ ттхащ.

Усэр фэ фтхащ.

Усэр абыхэм ятхащ.

Bu çekimde ise yazılan bir şey vardır. Bir yazı, bir metin veya bir şiir veya mektup, dilekçe veya benzeri. Yani nesne almıştır ve aynı fiildir. Şahıslar м halinde ve nesne р halindedir. Yazılmış olan bir şey vardır konu bahsimiz o yazılan şeydir. Her iki çekimi karşılaştıracak olursak Birinci yani nesne almayan çekimdeki şahıs ekleri üçüncü şahıslarda olmadığı görülüyor. Üçüncü çoğul şahısta ise çoğul eki var. İkinci bölümde yani nesne alan bölümde ise bütün şahıslar şahıs eki almıştır. Buradaki Иа ses bileşeni harfi olarak Я ile gösterilebilir. Çoğul ekine de ihtiyaç kalmadığından düşmüş olduğu da görülüyor.

Nesnesiz;

Сопхъанкlэ. – Süpürüyorum.

Уопхъанкlэ. – Süpürüyorsun.

Мэпхъанкlэ. – Süpürüyor.

Допхъанкlэ. – Süpürüyoruz.

Фопхъанкlэ. – Süpürüyorsunuz.

Мэпхъанкlэхэ. – Süpürüyorlar.

Nesneli yani bir şeyi, evi avluyu vb.

Сопхъэнкl.  – Süpürüyorum.

Уопхъэнкl.  – Süpürüyorsun.

Иепхъэнкl.  – Süpürüyor.

Допхъэнкl.  – Süpürüyoruz.

Фопхъэнкl.  – Süpürüyorsunuz.

Япхъэнкl.  – Süpürüyorlar.

Burada iyi anlaşılması gereken diğer bir konu ise şahıs zamirlerinin yani цlэпапщlэ lerin aldıkları hal ekleridir. Fiiller eğer nesne alıyor ise konu bahsi eden eyleyen şahıslar olmadığından, eden eyleyen yani Türk dilindeki deyişle özne м  haline girer ve üçüncü şahıslar абы ve абыхэм  olur, nesne ise р halindedir ve konu bahsidir. Fiiller nesne almıyor ise o zaman konu bahsi şahıslardır ve р halindedirler ve üçüncü şahıslar ар ve ахэр olurlar. Sanırım bu açıklama konuyu aydınlatmak için yeterlidir. Dilin eğitimi ve düzeneği aydınlatılmamış konumda olduğundan başa gelen şahıs ekleri bilhassa eğitimcileri düşündürebilir bunun nedeni de olayın fiilde bitiyor olması nedeniyle karışık söylemlerin kullanılıyor olmasından kaynaklanmaktadır. Fiil doğru söylenmiş ise konu anlaşılır konuma girer.

Уэ сэ услъэгъуащ. – Seni ben gördüm.

Sen benim görmüş olduğumsun. Veya

Сэ уэ услъэгъуащ.

Fiilden neyin ne olduğu anlaşılıyor. Dilin yapısı gereği sistem irdelenir ise o zaman ekleri düşmüş şahısların gerçekte

Уэр сэм услъэгъуащ.

Düzeneğinden geldiği anlaşılabilir.

Сэ уэ сыплъэгъуащ. – Beni sen gördün.

Ben senin görmüş olduğunum.

Уэ сэ сыплъэгъуащ.

Fiilin kurulumu doğru olduğundan söylenen anlaşılır durumdadır. Bütün bu açıklamalardan anlaşılacağı gibi fiilin kurulumu önemli görülüyor.

Nesne almamış eylem olarak;

Сышхэнущ. – Yiyeceğim.

Ушхэнущ. – Yiyeceksin.

Шхэнущ. – Yiyecek.

Дышхэнущ. – Yiyeceğiz.

Фышхэнущ. – Yiyeceksiniz.

Шхэнухэщ. – Yiyecekler.

Сэ сышхэнущ.

Уэ ушхэнущ.

Ар шхэнущ.

Дэ дышхэнущ.

Фэ фышхэнущ.

Ахэр шхэнухэщ.

Nesne almış olarak yani bir şeyi yemek olarak;

Сшхынущ. – Yiyeceğim.

Пшхынущ. – Yiyeceksin.

Ишхынущ. – Yiyecek.

Тшхынущ. – Yiyeceğiz.

Фшхынущ. – Yiyeceksiniz.

Яшхынущ. – Yiyecekler.

Мыlэрысэр сэ сшхынущ.

Мыlэрысэр уэ  пшхынущ.

Мыlэрысэр абы ишхынущ.

Мыlэрысэр дэ тшхынущ.

Мыlэрысэр фэ фшхынущ.

Мыlэрысэр абыхэм яшхынущ.

Elmayı belirtisiz hale getirecek olur isek, yani herhangi bir elma yiyeceğim diye düşünürsek, Yani elmayı değil de elma yiyeceğim diyecek olursak;

Сэ мыlэрысэ сшхынущ.

Уэ мыlэрысэ пшхынущ.

Абы мыlэрысэ ишхынущ.

Дэ мыlэрысэ тшхынущ.

Фэ мыlэрысэ фшхынущ.

Абыхэм мыlэрысэ яшхынущ.

Birisine bir iş bir eylem yaptırmak ettirmek eyletmek гъэ ön eki ile yapıldığını önceki derslerden öğrendik.

Nesnesiz olarak;

Сэ – сэ---------- сы -- з -- гъэщхащ.

Уэ – уэ ---------- у --- б -- гъэшхащ.

Ар -- абы -------- . -- и -- гъэшхащ.

Дэ – дэ --------- ды – д – гъэшхащ.

Фэ – фэ --------- фы – в – гъэшхащ.

Ахэр – абыхэм -- . – а – гъэшхащ.

Nesne almış olarak ise;

Кхъужьыр сэ – сэ -------------------- сы----- з – гъэшхащ.

Кхъужьыр уэ – уэ -------------------- уэ----- б – гъэшхащ.

Кхъужьыр абы – абы ---------------и – р -- и – гъэшхащ.

Кхъужьыр дэ --------- дэ ----------- ды ----- д – гъэшхащ.

Кхъужьыр фэ --------- фэ ----------- фэ ------ в – гъэшхащ.

Кхъужьыр абыхэм – абыхэм ------ и – р – а – гъэшхащ.

Bu çaprazlamaların işleyişi önceki derslerden öğrenilmişti. Şahıslar o ve onlar ile çaprazlanırken ы ve э ler düşer.

Birine bir işi etmek eylemek anlamında ise;

Nesne almamış olarak;

Сэ сэ -------------------- сы – с – хуэ -- тхащ.

Уэ уэ -------------------- у --- п – хуэ -- тхащ.

Ар абы ----------------- .  – . ---- хуэ -- тхащ.

Дэ дэ ------------------- ды – т – хуэ -- тхащ.

Фэ фэ ------------------- фы – ф – хуэ -- тхащ.

Ахэр абыхэм ---------- .  ---- а – хуэ -- тхащ.

İstisnası ise;

Ахэр абыхэм ---------- .  ---- . – хуэ -- тхахэщ.

Ахэр ile başlayan her bir cümle sonuna хэ çoğul eki gelmek zorundadır.

Nesne almış olarak :

Усэр сэ сэ ----------------- с – хуэ – с – тхащ.

Усэр уэ уэ ----------------- п – хуэ – п – тхащ.

Усэр абы абы -------------.  – ху – и – тхащ.

Усэр дэ дэ ----------------- т – хуэ – т – тхащ.

Усэр сэ сэ ------------------ ф – хуэ – ф – тхащ.

Усэр абыхэм абыхэм -----.  – ху – а – тхащ.

İstisnası ise :

Усэр абыхэм  ile başlayan cümlelerde fiil başına я ( иа ) gelir ve sonuna çoğul eki almasına gerek kalmaz.

Bu anlatımların tümü dili biraz bilenler için dikkatli incelenirse anlaşılabilir fakat hiç bilmeyenlerin sesleri ve sistematiği eğitimcilerinden almaları gerekebilir. Ben kendim bir milletin dilinin anlatımına, kurallarının açıklanmasına katkı sağlayabilmiş isem kendimi mutlu addedeceğim. İkinci kur çalışmalarım günlük konuşmaları içerecek ve kurallardan uzak kalınarak hazırlanacaktır. Bu dilin en güzel öğrenme ortamının aile içerisinde öğrenmek olduğu düşüncemi yenileyerek herkese böyle bir öğrenme ortamı nasip etmesi için Allah’a dua ediyorum.

Мазэ И Гуфlэгъуэр

Мазэ

Ар минитlрэ тlу гъэм

Дунейм къытехьащ.

Ар дунейм къызэрытехьэрэ

Илъэсий хъуащ.

Мы гъэм абы и еджапlэ кlуэгъуэщ.

Ар Щlэжокъуэхэ япхъщ.

И анэр Гупсэщ.

И адэри Заферщ.

Нобэ еджапlэхэр къызэlуахыж.

Мазэй и еджапlэм кlуэну хущlокъ.

Мазэ и анэм

Еджапlэм щыкlуэкlэ зэдихьыну

Хуэlу хуащlэхэр къыхузригъэпэщащ.

Тхылъ

Тхылъылъэ

Къэлэм

Дэфтэр

Псылъэ

Псом хуэмыдэуи и щыгъынхэр

Дахэ дыддэуи екlуащ.

И анэми ар игъэlущащ,

И ныбжьэгъухэм дахэу яхэтыну,

И егъэджакlуэми

Дахэу епсэлъэну,

Еджапlэм и хабзэхэм зыдригъэкlуну.

Еджапlэм щынэсахэм

Къуажэ цlыкlухэри къызэхуэсахэт.

Еджапlэм и пщlантlэм

Еджакlуэхэр зыпымычу къекlуалlэхэрт.

Цlыкlухэр гуп гупу кусэурэ зэхэувахэрт.

Ауэ

Латlэ ипхъу Быцэ и анэм зыхуигъэтlынэу

Кусэхэм къыхуекlуалlэртэкъым.

И анэми абы еубзэурэ къришэлlэным пылът.

Мазэи ар фlэгъэщlэгъуэн хъуат.

Мазэ и анэм ар хуишэри

И егъэджакlуэм бгъэдишащ.

Мазэ и игъэджакlуэр сыту дахэт.

И нэlур къигуфlыкlт.

И фащэхэмрэ езымрэ зэкlужт.

И lэхэмкlэ и щхэцым lэ къыдилъэри

И еджакlуэ гупым хишэри

Кусэм хигъэуващ.

Еджапlэм и унэфэщlхэм,

Нэхъ ипэ ит еджакlуэ нэхъыжьхэм,

Я гупсысэ дахэхэр къаупсэлъащ,

Нэгу зрагъэужьыну къафэ гупым

Къафэ ирагъэкlуэкlащ.

Пшынэ къеуэм атlэми узlэпишэрт.

Уэзджынэр къеуа иужь

Гуп гупурэ я лэжьапlэ пэщхэм щlэхьахэщ.

Мазэ и тlысыпlэр и егъэджакlуэм къригъэлъэгъуащ.

Къригъэлъэгъуа щlыпlэми тlысащ.

И тхылъылъэр ипlэ иригъэзэгъащ.

Хьэтыжхэ якъуэ Тlутlэи тlысэгъу хуэхъуащ.

Егъэджакlуэр

Еджакlуэ псори ипlэ иригъэтlысхьа иужь

Къащыгуфыкlыу цlыкlухэм къащхьэщыуващ.

Итlанэй мыхэр къыжиlащ.

Сэ си цlэр Синэмйсщ,

Щокъулхэ сырапхъущ.

Сэ фэ фи нэlухэм сиплъэмэ

Фыхэтми гурыгъуазэкlэ фызоцlыху,

Ауэ фэ фи макъхэмкlэ зыкъэзывгъэцlыхум

Нэхъ си гуапэ хъунущ.

Иджы

Фи цlэр

Фи унагъуэ цlэр

Фи анэм ицlэр

Фи адэм ицlэр

Къыжыфlэурэ зыкъэзывгъэцlыху, жиlащ.

Хэт хуейми псалъэгъуэ лъызгъэсынущ,

Зырызурэ фыкъэпсалъэ къыжиlэжащ.

Мазэ и lэр къиlэтри псалъэгъуэр зылъигъэсащ.

--- Сэ сицlэр Мазэщ.

--- Си унэгъуэцlэр Щlэжокъуэщ

Щlэжокъуэхэ сырапхъущ.

Си анэм ицlэр Гупсэщ

Си адэм ицlэри Заферщ

Жиlэри и еджакlуэм фlыуэ еплъащ

И гуапэ зэрхъуам гу щылъитэм

Игу зэгъауэ и ныбжьэгъухэми ящыгуфlыкlащ,

Ипlэ итlысхьэжащ.

Тlутlэи хуепlэщlэкlыу и lэр къиlэтри

Псэлъэну хуит зыкъыригъэщlащ.

--- Сэ сицlэр Тlутlэщ.

--- Си унэгъуэцlэр Хьэтыжьщ.

Хьэтыжьхэ сыракъуэщ.

Си анэм ицlэр Нахуэщ.

Си адэм ицlэр Дзыдзущ.

Си унагъуэр фlыуэ солъагъу.

Фэ сыкъызэрыфхэхьари си гуапэ хъуащ.

Жиlэри ипlэ итlысхьэжащ.

Псэлъахэм къаупсэлъухэр Егъэджакlуэм

Апхуэдизу и гуапэ хъуати

Фэ си тlасэхэ сипсэхэ

Фэр хуэдэ цlыкlу lущхэр сипсэм хузогъадэ

Жиlэурэ зырыз зырызурэ игъэпсалъэм

lэ дилъэурэ псори зэригъэцlыхуащ.

Зыгъэпсэхугъуэ уэзджынэр къыщеуам

Синэмйс цlыкlухэм защигъэнчlатэкъым.

 ----------------------------------------------------------

Уицlэр сыт?

Уи унэгъуэцlэр сыт?

Хэтхэ уракъуэ?

Хэтхэ урапхъу?

Уи анэм ицlэр сыт?

Уи адэм ицlэр сыт?

Хэт урикъуэ?

Хэт урипхъу?

Дэнэ ущыщ?

Дунейм укъыщытехьар махуэ, мазэ, гъэ

Дунейм дэнэ укъыщытехьа?

Дэнэ ущыпсэурэ?

Уи ныбжьыр дапщэ хъуа?

Сэ сицlэр Илхьэну.

Си унэгъуэцlэр Щокъулщ.

Щокъулхэ сыракъуэщ.

Си анэм ицlэр Нагlимэщ.

Си адэм ицlэр Нэфlыцlэщ.

Нэфlыцlэ сырикъуэщ.

Нагlимэ сырикъуэщ.

Нэфlыцlэрэ Нагlимэрэ сыракъуэщ.

Ендрей къуажэ сыщыщщ.

09.09.1955 Гъэм дунейм сыкъытехьащ.

Ендрей дунейм сыкъыщытехьащ.

Иджы Истамбул сыщопсэу.

Нобэ си ныбжьыр тхущlрэ щырэ хъуащ.

Унагъэ сщlащ.

Быниплl cиlэщ.

Си бынхэм тlур хъыджэбзщ,

Тlури щlалэщ.

Ахэр плlыри иоджэхэ.

Уи унэгъуэцlэр : -----------------------------------

Уицlэр : ----------------------------------------------

Уи адэм ицlэр : ------------------------------------

Уи анэм ицlэр : ------------------------------------

Дунейм укъыщытехьэ гъэр

Махуэ мазэ гъэ : -----------------------------------

Дунейм укъыщытехьа щlыпlэр : --------------

Унагъэ пщlарэ умщlарэ : ----------------------------

Мы тхыгъэ дахэр хэт уигъэтха?

------- сэ ---------- сэ ----------- сы --- з --- гъэ – тхащ.

------- уэ ---------- уэ ----------- уэ --- б --- гъэ – тхащ.

Ар --- абы ------- абы --------- и – р – и --- гъэ -- тхащ.

-------- дэ --------- дэ ----------- ды --- д --- гъэ -- тхащ.

-------- фэ --------- фэ ----------- фэ --- в --- гъэ -- тхащ.

-------- абыхэм – абыхэм ----- и – р – а --- гъэ – тхащ.

 Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.

Daha geniş bilgi, görüş ve düşünceleriniz, eleştirileriniz için maillerinizi shawequl@hotmail.com adresine bekliyorum.

<önceki sayfa>

<sonraki sayfa >