|
Cümle
yapıları ile ilgili olarak mesafe aldığımızı düşünüyorum.
Hem ön ekler, hem son ekler ile ilgili de ilerlemeler kat
ettik. Seslerin birer sözcük olduklarını zaten biliyoruz. Bu
seslerin yan yana getirdikleri kombinezonlarla yeni
sözcükler veya anlam ilgileri oluşturduklarını da ifade
etmiştik. Genelde oluşan sözcüklerin açıklama biçiminde
oluştuğu ile ilgili bilgiler de vermiştik. Buradan bütün
sözcükler böyledir sonucu çıkarılamaz veya biz öyle
söyleyemeyiz. Kökü ve gelişim süreci, oluşum biçimi üzerinde
köklü çalışmalar yapıldıkça kesin sonuçlara varabiliriz,
genellemeler yapabiliriz. Bu çalışmaları yaparken öğrenici
durumunda olanların yeni keşifler yapmasına şiddetle
ihtiyacımız vardır. Biz dili bildiğimiz için bazı yapılar
dikkatimizden kaçmaktadır veya ben öyle düşünüyorum. Bir dil
öğrenilirken ses bilgisi, sözcük bilgisi, cümle bilgisi
olarak düşünülür ise burada ses bilgisi aynı zamanda sözcük
bilgisi olarak düşünülebilir. Halen cümle bilgisi üzerine
bir çalışma yapılmamıştır. Benim el yordamı ile yaptığım bu
çalışma aslında bu eksikliğin keşfi ile ilgili bir
seyahattir diyebiliriz. Bilinenlerden hareketle açıklanmamış
konuları aydınlatmak ve bilinir duruma getirmektir. Cümle
yapıları dağınık coğrafyadaki ayrı dillerin etkisi ile ayrı
işletimler kazanmış olma ihtimali çok yüksektir. Bu
nedenlerle kesin sonuca ulaşmak uzun araştırmaların
sonucunda oluşacaktır. Bu nedenlerle dili yeni öğrenenlerin
bazı şeylerin daha çabuk varma ihtimalleri yüksektir. Her ne
olursa olsun anlatımına çalıştığımız dilin sonsuz anlatım
kapasitesine sahip bir dil niteliği taşıdığı gerçeği
ortadadır ve irdelendikçe derinlikleri biraz daha su yüzüne
çıkmaktadır. Bunun böyle olmasına karşın öğreniminin de hiç
zor olmadığının ise farkına varmak da önümüze çıkmış diğer
bir gerçeğidir. Öğreniminin beni düşündüren tek zorluğu ise
seslerin öğrenilmesindeki zorluktan ibarettir. Bu
aşılabilinir ise gerisi kendiliğinden gelecektir. Anlamlar
cümlenin gelişine göre oluşur.
Кхъэ --
Mezar
Кхъахэ –
harabe, virane
Уэс --
kar
Уэсукхъуэ – kar fırtınası
Укхъуэн
– bozgun, bozmak, karıştırmak
Жьы --
hava
Жьы –
eski, yaşlı, çalışarak yaşlanmış
Тlорысэ
– eski, kullanılmış, ikinci el
Щlын –
bir şeyi yapmak
Щlэн –
bir eylemi yapmak
Щlэн –
bir şeyi bilmek
Щlэ --
yeni
Гу --
kalp
Гу --
araba
Гущlэ –
yeni araba
Гужь –
eski araba
Гу
тlорысэ – kullanılmış araba, ikinci el araba
Гу
кхъахэ – hurda araba
Гущlэ
къищэхуащ Зафер . – Zafer yeni araba aldı.
Гур зы
сэхьэт ипэ къишэри – Arabayı bir saat önce getirip
бжэlупэм
къыlуигъэуващ. – kapının önüne koydu.
Гур
щlэрыпсщ. – Araba yep yeni.
Гум и
плъыфэр плъыжьщ. -- Arabanın rengi kırmızıdır.
Мэцlу –
parlıyor.
Зыщlоцlыуэ – parıldıyor. ( Her tarafa ışıklar saçıyor. )
Мазэ
къехауэ гум бгъэдэтщ. – Maze inmiş arabanın yanında duruyor.
Ар гум
толъэщlыхь, -- Arabayı okşuyor,
Йодэхащlэ. – Onu seviyor.
Куэд
лъандэрэ -- Çoktandır
гу
къищэхуну Зафер игу илът. – Zafer araba almayı tasarlıyordu.
Ауэ
зэпигъэхуэфтэкъым. – Fakat imkanlarını yetiştiremiyordu.
Иджы гу
уасэм -- Şimdi araba fiyatının
И
ныкъуэр зэхуихьэсри – Yarısını biriktirip
Къанэри
lэрмылъхьэу – kalanı da borç olarak
Мазэкlэ
ипшыныжыну – aydan aya ödemek üzere
Зэгурыlуэхэри -- anlaşarak
И гур
пщlантlэм дигъэуващ. – arabasını avlusuna koydu.
Иджы
Мазэ гу зэраlэхэм щогуфlыкl. – Şimdi Maze arabaları olduğu
için seviniyor.
Сэ
къэсщэхуащ. – Ben satın aldım.
Уэ
къэпщэхуащ. – Sen satın aldın.
Абы
къищэхуащ. – O satın aldı.
Дэ
къэтщэхуащ. – Biz satın aldık.
Фэ
къэфщэхуащ. – Siz satın aldınız.
Абыхэм
къащэхуащ. – Onlar satın aldılar.
Гур
lэрмылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı veresiye aldım.
Гур
lэрмылъхьэу къэпщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldın.
Гур
lэрмылъхьэу къищэхуащ. .—Arabayı veresiye aldı.
Гур
lэрмылъхьэу къэтщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldık.
Гур
lэрмылъхьэу къэфщэхуащ. .—Arabayı veresiye aldınız.
Гур
lэрмылъхьэу къащэхуащ. .—Arabayı veresiye aldılar.
Гур
lэрылъхьэу къэсщэхуащ.—Arabayı peşin aldım.
Гур
lэрылъхьэу къэпщэхуащ. —Arabayı peşin aldın.
Гур
lэрылъхьэу къищэхуащ. —Arabayı peşin aldı.
Гур
lэрылъхьэу къэтщэхуащ. —Arabayı peşin aldık.
Гур
lэрылъхьэу къэфщэхуащ. —Arabayı peşin aldınız.
Гур
lэрылъхьэу къащэхуащ. —Arabayı peşin aldılar.
Куэд щlауэ гу зехуэкlэр
Зафер иещlэ.
Zafer
çoktandır araba sürmesini biliyor.
Куэд щlауэ гу зехуэкlэр сэ сощlэ.
Куэд
щlауэ гу зехуэкlэр уэ бощlэ.
Куэд
щlауэ гу зехуэкlэр абы иещlэ.
Куэд
щlауэ гу зехуэкlэр дэ дощlэ.
Куэд
щlауэ гу зехуэкlэр фэ фощlэ.
Куэд
щlауэ гу зехуэкlэр абыхэм ящlэ.
Гур --
Arabayı
ди
гъунэгъухэми – bizim komşularımız da
иджы
гъунэгъум – bu yakın zamanlarda
къащэхуат. – Almışlardı.
Къэсщэхуат. – Almıştım.
Къэпщэхуат. – Almıştın.
Къищэхуат. – Almıştı.
Къэтщэхуат. – Almıştık.
Къэфщэхуат. – Almıştınız.
Къащэхуат. – Almışlardı.
Фэ фи
гъунэгъми гу къищэхуат?
Sizin
komşunuz da araba almış mıydı?
Къэсщэхуат? – Almış mıydım?
Къэпщэхуат? – Almış mıydın?
Къищэхуат? – Almış
mıydı?
Къэтщэхуат? – Almış mıydık?
Къэфщэхуат? – Almış mıydınız?
Къащэхуат? – Almış mıydılar?
Абыхэм
иа щlалэмрэ иа хъыджэбзымрэ
Onların
kızları ile oğulları
Гур --
arabayı
Махуэ
къэс -- her gün
Псы
тракlэурэ – üzerine su dökerek
Псы
траутхэурэ – üzerine su serperek
Иатхьэщl
-- yıkıyorlar
Иалъэщl.
– siliyorlar.
Сотхьэщl. -- yıkıyorum
Ботхьэщl. -- yıkıyorsun
Иетхьэщl. -- yıkıyor
Дотхьэщl. -- yıkıyoruz
Фотхьэщl. -- yıkıyorsunuz
Иатхьэщl. -- yıkıyorlar
Солъэщl.
-- siliyorum
Болъэщl.
-- siliyorsun
Иелъэщl.
-- siliyor
Долъэщl.
-- siliyoruz
Фолъэщl.
-- siliyorsunuz
Иалъэщl.
-- siliyorlar
Стхьэщlащ. -- yıkadım
Птхьэщlащ. -- yıkadın
Итхьэщlащ. -- yıkadı
Ттхьэщlащ. -- yıkadık
Фтхьэщlащ. -- yıkadınız
Иатхьэщlащ. -- yıkadılar
Слъэщlащ.
-- sildim
Плъэщlащ.
-- sildin
Илъэщlащ.
-- sildi
Тлъэщlащ.
-- sildik
Флъэщlащ.
-- sildiniz
Иалъэщlащ. – sildiler
Genel
kabullerden hareketle seslerden anlamlandırarak bu dizeleri
çıkarmaya çalışın.
Макъхэм
егугъуурэ мы усэ цlыкlухэр гурыlуэгъуэ зыщыщl.
Теутхэ
Хэутхэ.
Псы
теутхэ,
Псы
хэутхэ.
Щхьэм
теутхэ,
Нэм
щlэутхэ.
Къыстеутхэ,
Къытхэутхэ.
Гурыфlыгъуэр
Гум
иутхэ.
Къэкlуатэ.
Тlэкlу
къэкlуатэ,
Тlэкlу
нэкlуатэ.
Псым
хэкlуатэ.
Зыщыкlуатэ.
Дахэу
плъагъум
Бгъэдэкlуатэ.
Дэкlуэталlэ
Хэкlуэталlэ.
Хъугъуэ
фlыгъкэм
Гу
куркупсэм
Икlуэталlэ.
Пыщlыкl
Къыпыщlыкl
Ныпыщlыкl
Умгъэщащэу
Тlэкlу
гуэщlыкl.
Ныкъуэ
ныкъуэу
Зыпыщlыкl.
Зы
дзэкъэгъуэ
Къыпыщlыкlи
Лъагъуныгъэ
Къыхэщlыкl.
Хэкlэ
Къыхэкlэ
Ныхэкlэ
Къытекlэ
Нытекlэ
Къыщlэкlэ
Ныщlэкlэ.
Къикlэ
Никlэ
Шэ
къикlэ
Псы икlэ
Шей
къысхуикlэ
Псы
къыстекlэ зызгъэтхьэщl.
29 – 07
- 2008
ХЬЭКlУНЭРЭ КlУЭКlУНЭРЭ
Дэнэ
укlуэрэ Хьэкlунэ?
Псыхьэ
сокlуэ Кlуэкlунэ.
Сыт
къэпхьынур Хьэкlунэ?
Псы
къэсхьынущ Кlуэкlунэ.
Хэт уи
гъусэр Хьэкlунэ?
Быцэ си
гъусэщ Кlуэкlунэ.
Псы lэфl
къытхуэфхь Хьэкlунэ!
Аращ
тщlэнур Кlуэкlунэ.
ЖЬЫРЫТЭДЖ ДЗЫДЗУ
Жьыlуэу
согъуэлъыж
Жьыlуэу
сыкъотэдж.
Нанэ шэ
тlэкlу къысхурекlэ
Сэ
зызогъэтхъэж.
Сэ шэ
тепщэчым
Щlакхъуэ
хызоутэ,
Фошыгъу
хызоудэ,
Сэ
зызогъэтхъэж.
Сэ нащэ
бзыгъэм
Шыгъу
тlэкlу тызоудэ
Тэмэтус
бзыгъэм
Шыгъу
тlэкlу тызоудэ.
Жьыlуэу
сыкъотэдж.
Пщэдджыжь къэс ар сошх.
Сэ
зызогъэтхъэж.
Нанэ
сегъэтхъэж.
31.08.2008
Aşağıdaki yapıda ortadaki şahıs zamirleri sadece sistemin
kavratılması için yazılmıştır, günlük konuşmalarda ben sana
sen bana şahısları söylenmez. Fiil başına gelen şahıs ekleri
yeterli olur. Sıralamanın oluşumunun yerleşmesi için
yazılmaktadır.
Şimdiki
ve /veya her zaman
Bana
biraz süt ( bardağıma ) döküyor olanımsın
Шэ тlэкlу
сэ ---------- сэ
---------- къы – с – ху – з
–- о – кlэ.
Шэ тlэкlу
уэ ---------- уэ ---------- къы – п – ху – б – о – кlэ.
Шэ тlэкlу
абы ------ абы --------- къы – . – ху – ре ----- кlэ.
Шэ тlэкlу
дэ ---------- дэ --------- къы – т – ху – д –- о – кlэ.
Шэ тlэкlу
фэ ---------- фэ --------- къы – ф – ху – в – о – кlэ.
Шэ тlэкlу
абыхэм -- абыхэм ---
къы – а – ху – ра
--- – кlэ.
Шэ
тlэкlу абыхэм сэ къахузокlэ.
Шэ
тlэкlу къахузокlэ.
Şu anda
eylemi yapmış durumdasın
Шэ тlэкlу
сэ ---------- сэ ---------- къы – с – ху – и – с – кlа
– щ.
Шэ тlэкlу
уэ ---------- уэ --------- къы – п – ху – и – п – кlа
– щ.
Шэ тlэкlу
абы ------абы --------- къы – . – ху --. -- ри – кlа
– щ.
Шэ тlэкlу
дэ ---------- дэ
--------- къы – т – ху – и –
т – кlа
– щ.
Шэ тlэкlу
фэ ---------- фэ
---------къы – ф – ху – и
– ф – кlа – щ.
Шэ тlэкlу
абыхэм---абыхэм --- къы – а – ху -- . -- ра – кlа
– щ.
Шэ тэкlу
фэ дэ къыфхуиткlащ.
Шэ
тlэкlу къыфхуиткlащ.
Тхъэн –
Bir eli yağda bir eli balda olmak veya
Тхъэжын –
Her düşündüğü ve istediklerine erişerek yaşamak.
Сотхъэ.
Уотхъэ.
Матхъэ.
Дотхъэ.
Фотхъэ.
Матхъэхэ.
Сытхъащ.
Утхъащ.
Тхъащ.
Дытхъащ.
Фытхъащ.
Тхъахэщ.
Сотхъэж.
Уотхъэж.
Мэтхъэж.
Дотхъэж.
Фотхъэж.
Мэтхъэжхэ.
Сытхъэжащ.
Утхъэжащ.
Тхъэжащ.
Дытхъэжащ.
Фытхъэжащ.
Тхъэжахэщ.
Сэ
------- сэ
------- сы
– з –
о –
гъа –
тхъэ.
уэ ------- уэ -------- у --- б – о – гъа –
тхъэ.
Ар ----- абы ------- . --- ие ----- гъа –
тхъэ.
дэ ------- дэ ------- ды – д – о – гъа –
тхъэ.
фэ -------
фэ ------- фы – в –
о – гъа – тхъэ.
Ахэр -- абыхэм -- . ---- иа ----- гъа –
тхъэ.
Сэ фэ сывогъатхъэ.
Сэ -------
сэ ------- сы – з
-- гъэ – тхъа -- щ.
уэ ------- уэ -------- у --- б -- гъэ – тхъа
-- щ.
Ар ----- абы ------- . --- и -- гъэ – тхъа
-- щ.
дэ ------- дэ ------- ды – д -- гъэ – тхъа
-- щ.
фэ
------- фэ ------- фы
– в -- гъэ – тхъа -- щ.
Ахэр -- абыхэм -- . --- иа -- гъэ – тхъа --
щ.
Фэ сэ фызгъэтхъащ.
Bu
tabloların pratikliğimizi geliştirmesi için işletimi
üzerinde çalışmamız gerektiğini hiçbir zaman unutmamalı ve
ihmal etmemeliyiz.
Сэ -------- сэ
-------- сы --- з –
гъэ – лъэпlащ.
Уэ
-------- уэ -------- у ----- б – гъэ – лъэпlащ.
Ар
------ абы -------- . ----и – гъэ – лъэпlащ.
Дэ
-------- дэ -------- ды -- д – гъэ – лъэпlащ.
Фэ
-------- фэ --------
фы -- в – гъэ – лъэпlащ.
Ахэр ---
абыхэм --- . ----- иа – гъэ – лъэпlащ.
Сывгъэлъэпlащ
Сывгъэтхъащ
Тхьэм
бейтхъэж фищl.
Дывгъэгъэпlащ
Дывгъэтхъащ
Тхьэм
бейтхъэж фищl.
Дагъэлъэпlащ
Дагъэтхъащ
Гугъу
къызэрыддехьар Тхьэм псапэу къаритыж.
Bizim
için çektikleri zorlukları onlara Tanrı sevap olarak versin
Псапэ --
sevap
Псэкlуэд
– yazık ( günah )
Псэгъэкlуэд – günah
Псапэр
гуапэщ.
Гуапэр
псапэщ.
Псэгъэкlуэд влэжьахэм фыхущlегъуэж,
İşlemiş
olduğunuz günahlardan tövbe edin,
Фэ
лъэlухэр Тхьэ лъапlэм идэнщ.
Dualarınızı yüce Tanrı kabul eder.
СЫ
ЩЫЦlЫКlУМ
Елджэрыкъуэ и мэз джабэм
Мащlэрэ
сэ гу схуакъым.
Е мэз
джабэр е фэхур
Мащlэрэ
къэсщыхьакъым.
А джабэм
сэ махуэ къэс
Мывэхэр
щезгъэукlурехт.
Сабэр
уэгум ихьэжу
Сыкlэлъыплъу къезгъэжэхт.
Къэзгъэхъейт lэуэлъауэр
Згъэшынэрт хьэкlэкхъуакlэр.
Сыщlэфиеу щlэзгъапхъуэрт
Тхьэкlумэкlыхь мэзбжэнхэр.
Сэ а
псом сащышынэрт
Ауэ сэ
зезымыгъащlэрт.
Лlыгъэшхуэ сэ щызесхьэрт
Бэлыхь
лажьэ иахэслъхьэрт.
Пхъэ
гъурыр гум из къэтщlти
Мыгувэу
дэ къэдгъэзэжт.
Дыкъызэрщlэкlыжу мэзым
Езыхэру
къызхэднэжт.
31.07.2008
İstenmeden yapma etme eyleme gibi cümlelerin oluşumu da фl
ön eki ile yapılır. Ben istemedim fakat gücüm yetmedi yaptı
etti eyledi şeklindeki cümle yapısı;
Сэ ------ сэ -------мэзым
---- сы --
с – фlэ – кlуащ.
Уэ
------ уэ -------мэзым
---- у
--- п – фlэ – кlуащ.
Ар -----
абы ------мэзым ---- . ---- . – фlэ – кlуащ.
Дэ
------ дэ -------мэзым ---- ды – т – фlэ – кlуащ.
Фэ
------ фэ -------мэзым ---- фы – ф – фlэ – кlуащ.
Ахэр –
абыхэм
--мэзым
---- я ----
а
– фlэ
– кlуащ.
Уэ абыхэм мэзым уафlэкlуащ.
Sen
onlar istemeden onların engelleyememesi ile ormana gittin.
Bu cümle
yapısında ilk şahıs giden, ikinci şahıs ise göndermek
istemeyendir.
Eğer
ikinci tür fiiller olursa oluşum şöyle olur;
Мыlэрысэр сэ
---------- сэ
--------- с – фlэ---
с – шх – а -- щ.
Мыlэрысэр уэ
---------- уэ --------- п – фlэ---
п – шх – а -- щ.
Мыlэрысэр абы-------
абы --------- . – фl ----и – шх – а
-- щ.
Мыlэрысэр дэ
---------- дэ --------- т – фlэ---т –
шх – а -- щ.
Мыlэрысэр
фэ ---------- фэ
--------- ф –
фlэ—ф
– шх – а -- щ.
Мыlэрысэр абыхэм --
абыхэм --- я – фl ---- а – шх – а --
щ.
Мыlэрысэр фэ сэ ффlэсшхащ.
Elmayı
siz bana yedirmeyecektiniz ama
İradeniz
dışında güç yetmezliğinizle ben elmayı yedim.
Bu cümle
kalıbı genişletilerek tüm zaman ve söylemlere genişletilecek
olur ise sayfalar dolusu cümle ve kalıp türetilir. Biz
sadece kalıbın işletilmesinde bir ön çalışma olsun diye
verdik. İleride detayları da verilecektir. Bu kalıp
işletilirken fiil başına eklenen şahıs ekleri günlük
konuşmalarda yerini alır fakat ben sen diye ortadaki şahıs
zamirleri aradan düşer ve gerekmedikçe kullanılmaz. Yani
özellikle belirtilmek istenmiyor ise. Fiil başındaki birinci
şahıs elmanın sahibi ve yedirmek istemeyendir, ikinci şahıs
ise cebren yiyendir. Bir önceki yapı ile karşılaştırın.
Bu dilin
ses dili olduğu gerçeğini ve ne anlama geldiğinin
anlaşılmamış olduğunu izlenimlerimden çıkarıyorum. Kök
kelime diller ile arasındaki farklılıkların anlaşılması
gerekir diye düşünüyorum. Sözcüklerin yapılarına dikkat
edilmelidir. Bu dilin eğitimi devlet düzeyinde profesyonel
bir seviyeden ele alınıp eğitimi verilmediğinden
anlatılanların anlaşılır kılınmasında zorluklar olduğu gibi
öğrenicilerin de öğrenmesinde zorlukların olduğu kesindir.
Öğrenici de kendini öğrenme zorunluluğu içerisinde
görmeyebiliyor. Şimdi ne anlatmak istediğimi biraz daha
somut ve basitleştirerek açmaya çalışayım. Türk dilindeki
aslında bir kısmı da Türkçe olmayan kanepe, divan, insan,
hayat, yaşam, kalem, kitap, okul, şehir, kasaba, belde,
belediye, vali, kaymakam vb. sözcüklere bakalım. Ka – ne –
pe bu sesler ile bu seslerin ifade ettiği nesne arasında
bir ilgi ve alaka yoktur. Benzer şekillerde
örneklemelerimizi çoğaltabiliriz. Bu düzeneğe nispeten
benzer işletimi olan sözcükler de vardır, yatak, oturak
gibi. Fakat bunlar dahi birazcık kokusu var gibidir yoksa
tam birer örnek değildirler. Varlığın ismi insanların
taktığı herhangi bir isimden oluşur. Sözcük genel kabul
olur. Adige dilinde ise genel kabul sestir. Ses ise ilk
seslendirilen ve öğretilendir. Ka ne pe sözcüğü bir açıklama
biçimindedir.
Тетlысхьэпlэ bu sözcüğün tüm seslerinin ne anlama geldiğini
çıkarmaya çalışırsanız ilerlemiş olursunuz. Тlыс buradaki
genel kabulleri hatırlarsanız т dan с ya geçmek olduğunu
anlayabilirsiniz. Diğer sesleri de düşünerek yapıyı
çözebilirsiniz. Bu dilde güzel bir söz vardır; ( Е улlын е
улlэн ) ya adam gibi adam olursun ya da yok olursun. Ya
taşıdığın değerlere sahip çıkar varlığını sürdürürsün ya da
yok olursun. Yok olanlar sadece sizler de değilsiniz.
Sonuncu da siz olmayacaksınız. Tanrı nice toplulukları
işlediklerinden dolayı yeryüzünden yok etmiştir. Bu güzel
kültürün yok olması da mensuplarının ciddiyeti veya
bozgununa bağlıdır. Biz üzerimize düşeni yapar isek geri
kalanı da takdir ne ise o olacaktır. Bu dil seslerden
hareketle hayatın tüm gereklerini öğretendir. Tüm diller
kültürlerinin taşıyıcısıdırlar. Fakat bu dilin ses temelli
oluşunun ayrı bir farklılığı vardır. Dilin yapısı evrensel
değerlerin kabulünü içermektedir. Tanrı anlayışımızı
arttırsın. Amin.
Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ. |
