|
Adige dili ses anlam temelinde
oluştuğundan seslerin telaffuzları öğrenilmediği sürece
hiçbir şey öğrenilmiş sayılmaz. Harflerden sonra verilmiş
olan ses çalışmaları üzerinde tam bir çalışma yapılmış
olması gerekir. Sesler ve genel kabuller öğrenildiğinde
artık kendi kendinize de dili ilerletmeniz mümkün olacaktır.
Bu dil bu dili bilenler ve konuşanlar var olduğu sürece
hayatiyetini devam ettirecektir. Bu dili bilenlerin az
olması veya çok olması onun varlığını devam ettirmesi ile
ilgili değildir. Bu dilin ses dili olması onun varlığının
teminatıdır. O dil insanlık tarihi oldukça var olacaktır. Bu
dil herhangi bir dilin istilası ile yok olacak nitelikte
değildir. Varlığı seslerin varlığı gibidir. Bu dilin
hayatiyetinin sona ermesi o dili bilenlerin artık o dili
konuşmuyor olması ile ancak sona erebilir. Bu dil kendi
dışından isimler ithal edebilir. Eğer devlet dili veya
eğitim dili olarak işlenmez ise bazı varlıkların isimleri,
siyasi, iktisadi teknolojik terimleri içerisine alabilir
fakat istisnai birkaç fiil dışında ki o fiiller de ses anlam
temelinde dilin yapısını bozmadığı için atılmamış olsa
gerektir ki yabancı fiillerin bu dili istila etmeleri mümkün
değildir. Egemen diller bu dili yok edemezler. Yabancı
sözcüklerin girmesi o dilin özüne zarar vermez. Çünkü
isimler dışında bir şeyin dilde yer tutması mümkün
görünmüyor. Dilin tüm yapılarını fiiller oluşturuyor.
Fiillerin kendine has işleyişi kendi yapısına uygun olmayanı
kabul etmez. Sadece gülünecek bazı komiklikler oluşturur.
-- Кхъыlэ сомыгъэgüldürme. – gibi. Lütfen beni güldürme.
Гу— Araba
Выгу—Kağnı,
öküz arabası
Шыгу – At
arabası
Хьэлъэгу –
Yük arabası, kamyon
Кхъухь –
Gemi
Кхъуафэ --
Sal
Кхъуафэжьей
– Kayık
Кхъухьлъатэ
– Uçak, uçan gemi
Мэфlэгу –
Ateş arabası, kara tren
Şimdiki tren
-- ?
Jet -- ?
Helikopter
--?
Troleybüs --
?
Metro -- ?
Metrobüs --
?
Taksi – ?
Minibüs – ?
Otobüs -- ?
İnternet --
?
Bilgisayar
-- ?
Radyo -- ?
Televizyon
-- ?
Buradan da görüldüğü gibi
teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni araçların insan
hizmetine sokulması sonucu bu varlıkların isimleri de
hayatın bir parçası durumuna girmektedir. Bu dilin devlet
dili veya eğitim dili konumuna geçmemesi durumunda var olan
söylemlerin de bu dilde yer bulmaması mümkün değildir. Buna
direnç gösterme girişimi de çok anlamsız olur. Sizler bu
varlıkları ses anlam temelinde isimlendirmenizin anlamlı
hale gelmesi için bu yeni sözcüğün eğitim dili içerisinde
kabul görüp işleniyor olması gerekir. Bunun yolu da bu dilde
edebiyat ürünü veren yazar, şair, düşünürlerin yazılarında
işlemiş, o sözcüğü kullanıyor olmaları sonucu herkesçe
biliniyor olması gerekir. Bu dile hizmet o dili konuşmak,
öğrenmek, öğretmek, işlerliğini devam ettirmekten geçer.
Dile doğal olmayan her türlü müdahale boş bir çaba olarak
ortada kalır. Önemli olan bu dilde ürünler verme çabası
içerisinde olmaktır. Siz duygu ve düşüncelerinizi bu dilde
yazıyor çiziyor konuşuyor iseniz çok şey yapmış oluyorsunuz
demektir. Başka dilden bu dile özlemlerinizi dile getirme
çabası içerisinde iseniz sadece nostaljik bir şeyler yaparak
hem kendinizi tatmin ediyor hem de ifade ettiğiniz dile
hizmet etmiş olursunuz. Yaptıklarınız buradan ileriye
gitmez. Kendini bu milletin parçası addedenlerin gereksiz
uğraşılar yerine kendi dillerini konuşuyor hale gelmeleri ve
onu kullanıyor olmaları gerekir diye düşünüyorum. Hatta bu
kültürün inceliklerine vakıf olan diğer milletlerin
insanlarını da insanlığa hizmet noktasında bu dili, barış
sevgi kardeşlik paylaşım demokrasi söylemlerini öğrenmeye
çağırıyorum. Bu dilin asli sahiplerini de ciddiyetle
sahiplenmeye davet ediyorum. Çok kolay çalışmalarla
edinebileceğimiz okur yazarlık yeteneğini kazanmaya ve bu
dilde verilmiş edebiyat şiir roman hikâye düşünce yazılarını
okuyup kendini geliştirmeye kendine ve insanlığa hizmet
noktasında bu güzel kültürü sunmayı herkesin iş edinmesini
diliyorum.
АДЫГЭ ТХЫДЭМ ЩЫЩ
Адыгэхэр ди
лъэхъэнэм
щыуэ гуэша
хъуащ.
Ахэр иджы
Къэбэрдей
Шэрджэс
Адыгей
жыхуаlэхэращ.
Адыгэхэм я
тхыдэр ижь – ижьыж лъэхъэнэм къыщожьэ.
Хы Фlыцlэмрэ
Азов Тенджызымрэ я lуфэхэр
Дон псым нэсу абыхэм я щlыналъэт.
Пасэм щыгъуэ Адыгэхэмрэ
Абхъазхэмрэ
Зы лъэпкъу щытащ. Иужькlэ
лъэпкъ зырызу зыфlэувэжащ.
я блэгъагъэри яхъумэжащ.
Аращ Адыгэбзэмрэ Абхъазыбзэмрэ
псалъэ куэд зэтехуэу щlыхэтри,
я хабзэхэр, я lуэрыlуатэр
щlызэгъунъэгъу
дыддэри.
Ди эрэм и пэкlэ
къэунэхуауэ щытащ
Синдикэ Адыгэ Къэралыгъуэр.
Абы и къэлащхьэт Горгоппие
(
Иджы а къалэм зэреджэр Анапэщ. )
Синдхэм пасэрей Адыгэхэм тхыгъэ яlащ.
Иджырей Урысейм хиубыдэ щlыналъэхэм
щыпсэу лъэпкъхэм
а лъэхъэнэм ирихьэлlэу
зыми къэралыгъуэ иlакъым,
Адыгэхэм фlэкl.
Гун
зэрыпхъуакlуэхэр ди эрэм и 370 гъэм Адыгэхэм
къатоуэ.
Лъы гъажэ
зауэм Адыгэ куэд хокlуадэ.
Бийм
зэрепхъуэ зэтрегъасхьэ
къуажэхэр,
къалэхэр.
зызужьу
щlэзыдза Адыгэ къэралыгъуэр
абы иужькlэ
къызэфlэувэжыфакъым.
Лъэпощхьэпо
куэд къызэранэкlащ Адыгэхэм.
Бий lэджэм
емызауэу хъуакъым.
Ауэ итlани
зыбзэ
зы хабзэ
зы културэ
зиlэ лъэпкъ
лъэщу къызэтонэ.
Пасэрей
Адыгэхэм lэзэу мэкъу мэш ящlэрт,
lэщ куэд
ягъэхъурт, псом хуэмыдэу
шы
гъэщlэгъуэнхэр зэрахуэрт,
бжьэ
гъэхъуным елэжьхэрт,
пхъащхьэмыщхьэ жыгхэр куэду къагъэкlырт.
Тенджызым
нэхъ пэгъунэгъухэм
бдзэжьей
къаубыдырт
нэгъуэщl лъэпкъхэм
иращэрт ирахъуэжырт
гъавэкlи
хьэпшыпкlи.
Епщlыкlущанэ
лlэщlыгъуэм
Адыгэхэмрэ
Къавкъаз Ищхъэрэм ис
адрей
лъэпкъхэмрэ я lуэхур хэплъэгъуей мэхъу.
Азием къокl
Монгол зэрыпхъуакlуэхэр.
Европэр
къазэуэн ягурылъу.
1922 гъэм
Монголхэр къытеуащ
Къавкъаз
ищхъэрэм.
Епщlыкlущанэ
лlэщlыгъуэм икухэм
Монголхэм
къызэрагъэпэщ
Золотая Орду
къэралыгъуэр.
А
къэралыгъуэм куэдрэ пэщlэтащ Адыгэхэр.
я хуитыныгъэмрэ я хэкумрэ
яхъумэжу.
Епщlыкlутхуанэ епщlыкlуханэ лlэщlыгъуэхэм
Адыгэхэм
лъэкlыныгъэ яlэ мэхъу.
я бжыгъэкlи
я лъэкlыныгъэкlи
я зэфlэккlи
пжьыпэр щаубыд
Къавкъаз
Ищхъэрэм.
Епщlыкlутхуанэ лlэщlыгъуэм щыщlэдзауэ
Къырым
Хъанхэмрэ Тыркумрэ
Адыгэхэр
лъэгущlэт ящlыну
бжыгъэкlэ
къеныкъуэкъуащ.
щlэх
щlэхыурэ зауэ къращlылlэу екlуэкащ.
Арщхъэкlэ
Тыркухэми Къырым Татархэми
Адыгэ хэкур
яубыдын яхузфlэкlакъым.
Адыгэхэм
захъумэжыфащ,
лlыгъэшхуэ
зэрахэлъым,
я хэкур, я
хабзэр зыпащl щымыlэу
Фlыуэ
зэралъагъум къыхэкlыу.
Адыгэхэм я
бжыгъэр,
Епщlыкlуянэ
епщlыкlубгъуанэ лlэщlыгъуэхэм
зы мелуаным
щlигъурт.
Ахэр лъэпкъ
цlыкlу куэду гуэшат,
ауэ нэхъ
лъэпкъ инхэу пщlыкlутlым
егъэщlылlэжат,
Абэзэхэхэм
Бжэдыгъухэм
Натхъуэджхэм
Жанейхэм
Кlэмыргуейхэм
Шапсыгъхэм
Беслъэнейхэм
Хьэтыкъуейхэм
Мэхъуэщхэм
Еджэрыкъуейхэм
Къэбэрдейхэм
Убыххэм.
Адыгэхэм
хабзэ дахэ яхэлът.
Фащэ дахэ
зэрахьэрт.
Адыгэ фащэр
къэвкъазым ис
лъэпкъ
куэдым къащтащ.
Адыгэ
къэфэкlэм, уэрэд жыlэкlэм щапхъэ
трахащ ди
гъунэгъу лъпкъхэм.
Ди лъпкъыр
lуэрыlуатэкlэ къулейщ.
Нарт
lуэрыlуатэхэр дуней псом щыцlэрыlуэщ.
Адыгэшым и пщ!эр лъаджэщ.
Ар щlыпlэ
куэдым къыщацlыху.
Епщlыкlуянэ
лlэщlыгъуэм и
кlэхэм
Урысейм къавкъаз ищхъэрэр
Къизэун щlедзэ.
Быдапlэхэр
щеухуэ,
языныкъуэ щlыпlэхэм
Къазакъхэр кърегъэтlысхьэ,
бгырыс лъэпкъхэм пэщlагъэувэн,
ирагъэзэуэн папщlэ.
Урыс пащтыхьхэм
lуэхур
къызэрагъэувыр мырат,
бгырыс лъэпкъхэр
е жыlэдаlуэ
щlын,
е ахэр псори зэтеукlэн,
е я хэкур егъэбгынэн.
Пащтыхьыдзэхэр куэдкlэ
нэхъыбэт,
фlыуэ
зэщlэузэдат,
топхэр гъунэжу яlэт.
Адыгэхэр щхьэмыгъазэу бийм пэщlэтащ
илъэсищэм нэскlэ.
А зауэр иухащ 1864 гъэм.
Урысейм ди лъахэр хагъэхьащ.
Адыгэ жылагъуэ lэджэ
щыпсэун ямыlэжу,
я хэкур ямыбгынэну амал имыlэжу
къэнащ.
Аращ Истанбулакlуэ
жыхуаlэжыр къызыхэкlар.
1858 – 1865 гъэхэм
Тыркум
Иорданикм
Сирием
Нэгъуэщl
Къаралхэми lэпхъуахэщ
Адыгэ мелуаным щlигъу.
Абыхэм ящыщ
lэджэ гъуэгухэм щыкlуэдащ,
Хы Фlыцlэм
щlилъэфащ,
узыфэхэмрэ
мэжэл!ал!эмрэ
куэдыр
текlуэдащ.
Апхуэдэ
щlыкlэкэ
Зэ гуэр
лъэпкъ лъэщу тета Адыгэхэр
Дунейм
текъухьа хъуащ.
Хэхэс хъуа
Адыгэхэм я щlэблэр
И джы къэрал
плlыщlым щlигъум щыlэхэщ.
Зыщыпсэу
къэралхэм
пщlэрэ
щlыхьрэ абыхэм щаlэщ.
Адыгэбзэри
Адыгэ хабзэри яхъумащ.
Дунейм
Адыгэу тетым я бжыгъэр иджы,
зэрыхуагъэфащэмкlэ
мелуанитхум
щlегъу.
Сонэ
Абдулчэрим Зэритхыжамкlэ.
Yukarıdaki metin Adigelerin
tarih içerisindeki yolculuğu kısa olarak bilinenlerden
hareketle anlatılıyor. Bulundukları coğrafya nedeniyle
tarih boyunca milletlerin geçiş alanı olması nedeniyle
saldırılardan her dönemde nasibini almışlar ve saldırgan
ulusların talanından kurtulamamışlardır. Sadece vurmaya
öldürmeye talan etmeye programlanmış bir kısım ulusların
tarihi geçmişlerinden övünç çıkarmaları kadar gülünç .
acıklı ve ibret alınacak ne olabilir. Hunların, Moğolların
ve sonrasında Tatar’ların ve Kırım Hanlarının ve dolayısıyla
Osmanlıların egemenlik alanı oluşturma alanları içerisine
giren Adigeler her ne kadar kendi varlıklarını sürdürmüş
iseler de sonunda kendi egemenlik alanında olmamış olduğu
halde uluslar arası arenada Rus egemenlik alanı olarak
devreden ve büyük, düzenli rus orduları karşısında dengesiz
güç nedeniyle büyük direnişleri olmasına rağmen yenik duruma
düşüp yersiz yurtsuz kalışları anlatılıyor. Göç ve göçün
uğrattığı kayıplar. Göçten sonra da yeni edinilen yurtlarda
oraların bağımsızlık mücadelelerine katkıları herkesçe
biliniyor. Aktif olarak bu mücadelelerde hep o milletlerin
egemenliği yolunda rol oynandığı kendi adlarına ise hiçbir
şey istenmediği , kendi varlıklarının dahi kabulünün
istenmediği manidardır. Burada sanırım diğer milletlerin
oturma kalkma yaşama düzeyi olarak hayli ilerisinde olmaları
nedeniyle hiç aşağılanmamışlık veya adige kültürünün gereği
olarak sözüne güvenilirlik, düşünen insan olarak gittikleri
yerlerde o milletlerin kültürlerinin gelişimine katkı
sağladıkları için biraz övgü onlara yetmiştir. Sanırım
kendileri de kayboluş ile karşı karşıya gelebileceklerini
kestirememişlerdir. Bu gün hala ferdi bazı tedbirlerin
kendilerinin o kültür içerisinde koruyup bırakacağını
düşünenlerimiz olduğundandır ki örgütlenmeye şiddetli direnç
gösterilmektedir. Kültürün bireysel olarak yaşatılamayacağı
bilincine varmamız dileği ile.
Кхъужьей Къудамэ
Кхъужьей
къудамэ тхьэмпэ пыту
Ди хэкум
къиши къысхуэгъэс
Арат
цlыхубзым къысхуищlэну
Сызэрелъэlур
нобэм къэс.
Кхъужьей
къудамэм и гъусэнут
Псы уэр
уэрэду си гъэфlэн
Пшынэнчэу
къуршхэр къеуджэкlмэ
Сахэт си
гугъэу сыгуфlэнт.
Сызыхуэныкъуэ сэ сыт щыlэ
Данэм
сыхэсми сыхэхэсщ
Кхъужьей
къудамэ тхьэмпэ пыту
Ди хэкум
къиши къысхуэгъэс.
Ди
кхъужьейжьыр гум ихуакъым
Езыр жыг
уардэу щlым хэкlащ
Жыг щхьэкlэ
дыддэм сэ сыпысу
Си
сабийгъуэр щlиупскlащ.
Уэлбанэ
хъуамэ шкlахъуэ пщыlэт
Дыщlэст жыг
щlагъым дыщыджэгут
Жэщ хъуамэ
бзухэм я тlысыпlэт
А жыгыр гоби щlэтщ
си нэгу.
Согъазэ нобэ жысlэ
защlэу
Хамэ къэралхэм салъоlэс
Кхъужьей къудамэ тхьэмпэ пыту
Ди хэкум къиши къысхуэгъэ.
Кlыщокъуэ
Алим.
Лэжьыгъэр
зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.
|
