Hazırlayan:
İlhan Aydemir

Dilimizde sözcük oluşumları üzerine bir hayli çalışma yapılmıştır. Ön ekler, son ekler, şahıs ve zaman eklerinin fiillere eklenişi ile ilgili çalışmalar gerek Adige dilinde gerekse Rusça olarak detaylıca çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalara erişmek isteyenler gerekli kaynak sanırım bulabilirler. Bu dilde fiiller üzerinde yapılmış hayli geniş çalışmalar mevcut olmakla birlikte Türkçe olarak yapılan bazı çalışmalar birçok yanlışlıkları da taşımıyor değildir. Her ne olursa olsun bu alanda emek sarf etmiş olanlara saygı duymamak onların yazılı kaynakları olmadan el yordamı ile yaptıkları çalışmaları takdir etmemek mümkün değildir. Yalnız cümle kurulumu dizilişleri üzerine ben bir çalışma ile karşılaşmadım. Yapılan çalışmalar da cümle diziliş mantığını yansıtmamaktadır. Bu durumun nedeni kanaatimce bu dilin yazı diline çok sonradan geçmiş olması, yazı diline geçilirken diğer egemen dillerin cümle dizilişlerinin etkilerinin olması ihtimal dahilindedir diye düşünüyorum.  Bu nedenlerle Türkiye’de yaşayanlar Türk dilinin cümle dizilişlerinin, Rusya’da yaşayanlar da Rus dilinin cümle dizilişlerinin etkisinde kalmış olduklarını zannediyorum. Bu nedenle yazılanların yörenizde bizim anlatmaya çalıştıklarımıza aynen uymama ihtimalleri de vardır. Bazı şartlanmışlıklarımız olabileceğini zaten anlatmıştık. Kalmış ki biz Türk dilinin kurallarını dahi yanlış öğrendiğimizden bu şartlanmışlıklarımızla devam ediyoruz. Cümle kurulumlarını incelerken bu uyarıları dikkate almanız gerektiğini düşünüyorum ve olabildiğince yeni duruma adapte olmanız gerektiğini, bölgesel söylemlerden ziyade olması gerekeni verdiğimizi, olabildiğince yöresel söylem farklılıklarını da anlatıp eklemeğe çalışacağımızı da bilmenizi isterim. Burada cümle yapıları, cümle oluşumları, ses anlam temelinde anlam oluşumlarını daha dikkatlice anlama imkanımız olacaktır.  Ben sen o gibi şahısların konu bahsi yapıldığı cümle örneklerini inceleyelim.

Сэ   сыхэлъщ. – Ben yatıyorum.

Уэ  ухэлъщ. – Sen yatıyorsun

Ар  хэлъщ. – O yatıyor.

Дэ  дыхэлъщ. – Biz yatıyoruz.

Фэ  фыхэлъщ. – Siz yatıyorsunuz.

Ахэр  хэлъхэщ. – Onlar yatıyorlar.

Şimdi de konu bahsinin davranış biçimi, şahısların figüran olduğu cümle yapısına bakalım:

Bu güzel davranış biçimi ( güzel adet ) benim davranışlarımda var

İnsan davranışları bir çoğul olarak algılanıp bu konu bahsi ettiğimiz davranış biçimi de o çoğulun içerisindedir şeklinde cümle yapısını oluşturuyor.

Мы хабзэ дахэр сэ схэлъщ.

--------------------- уэ пхэлъщ

-------------------- абы хэлъщ.

--------------------- дэ тхэлъщ.

--------------------- фэ фхэлъщ.

--------------------- абыхэм яхэлъщ.

Bu güzel davranış biçimi benim davranışlarımın arasında vardı. Cümlelerinin oluşumu da şöyledir; Bu kalıbın şimdiki zaman kalıbı ile olmasının nedeni de o davranış biçiminin süreğen olması nedeniyledir. Olmuş ve o anda bitmiş olsaydı bitmiş zaman kalıbı uygulanması gerekecekti.  Hikayeleştirmeler anlatılırken bu aşağıdaki anlatım uygun düşer. Yani sıfat olarak o özelliği vardı anlamındadır.

Мы хабзэ дахэр сэ схэлъащ.

-------------------- - Уэ пхэлъащ.

---------------------- абы хэлъащ.

---------------------- дэ тхэлъащ.

---------------------- фэ фхэлъащ.

---------------------- абыхэм яхэлъащ.

Olmuş bitmiş olarak süreğenliği göz ardı edilirse cümle şöyle oluşur;

Мы хабзэ дахэр сэ схэлът.

--------------------- уэ пхэлът.

--------------------- абы хэлът.

--------------------- дэ тхэлът.

--------------------- фэ фхэлът.

--------------------- абыхэм яхэлът.

БЭДЫН   ДАДЭ  -- НАРТ lУЭРЫlУАТЭ

 Хабзэу Нартхэм яхэлъащ

жьы хъуар бгым шадзыжу.

Бэдын и ныбжь хэкlуатэри жьы хъуат.

Зэй – тlой къыхуаlуэхуащ,

Нарт хабзэр Бэдынокъуэ игъэзэщlэну.

Щымыхъужым ещанэу лlыкlуэ  къыхуагъэкlуащ,

е ди хабзэр гъэзащlэ е тхэкl , жаlэу.

Амалынчэ щыхъум, Бэдынокъуэ мэзым кlуэщ,

Чы гулъэ къишэри тажджэ иухуэу пэрыувэжащ.

Махуэ ныкъуэ лэжьыгъэр тхьэмахуэкlэ зэпишри,

тажджэр ухуэн иуха нэужь,

мывэ шэрхъиплl  щигъэувэжащ.

Тажджэр зыфlэлъхьэныр щиухым,

щалэр и адэм бгъэдэхьэри ещыхьэкlуащ.

-- Ди адэ, мы къэлэн мыгъуэр

уэ нэхърэ нэхъ къызохьэлъэкl, ауэ

хабзэр забзэщи,

ар сымыгъэзащ!эмэ ,

уэр дыддэм губгъэн къысхуэпщlынщ.

-- lыхьы -- lыхы, тlу, lыхьы lыхьы.

Хабзэр жьы хъурэ убзэщхъу щыхъу лъэхъэнэр

Къэзыщlэф цlыху

Нартым къыхэкlыу щlидзэмэ,

Нартхэри абы кlэлъыкlуэнщ.

Иджы Жьыгъейбг дыдэкlын ди къэлэнщи,

дыкlуэнщ.

Ар къэзыублар Тхьэм иещlэ

щызыгъэтыжынури уи нэ фlыкlэ илъагъу.

 Зэдэзэкъуэр Жьыгъейбг нэсщ,

Зэкlэлъхьэужьу пэнтхым къытеуващ.

тэлайкlэ къуакlэм дэплъэу щыта нэужь,

щlалэм жиlащ,

-- Иlэ ди адэ итlысхьэ.

Бэдын зыри жимыlэу тажджэм итlысхьащ.

Бэдынокъуэ тажджэр щыхупlэм  щхьэщилъафэри

еlунщlащ.

Тажджэм и мывэ шэрхъиплlыр хуэмурэ ежьэри,

кlуэтэху нэхъ псынщlэ хъуурэ  ежэхыу щlидзащ.

псынщlэ дыддэ щыхъум Бэдын натlэкlэ чийм еуэу

тажджэр зэщlэувыlыкlащ.

Еплъмэ

тажджэм и пхэ шэрхъитlыр  жыг лъабжьэ гуэрым

фlэнауэ адрей шэрхъитlыр кlэрахъуэу

жьым хэту иелъагъу Бэдын.

Уэ ди тхьэ ущыlэр пэжщ.

Жиlэри къэхъуным пэплъэу тысыжащ.

И къуэр бжьэпэм къехщ, тажджэм къыбгъэдыхьэри

шэрхъыр лъабжьэм къыфlихыу щlидзащ.

Къуэр а лэжьыгъэм гугъу зэрыдехьыр  щилъагъум,

Бэдын къыпыгуфlыкlащ.

Бэдынокъуэ абы гу лъитэри и адэм еупщlащ,

-- Сыт ди адэ узыщыгуфlыкlыр? Жиlэри.

-- Сыт си гуфlэгъуэ сэ?

 Ауэ... сщlэркъым сигу къыщlилъэдар

уи къуэм мыбы ущридзыхьжкlэ

уи тажджэри мы жыг лъабжьэм фlэнэу

укъызтригъэувыlэну пlэрэ? жысlэу.

Бэдынокъуэ и лэжьыгъэр игъэувыlэри

тэкlу гупсыса нэужь, и адэр тажджэм кърихыжащ.

-- Нартхэм я хабзэр згъэзэщlащ.

Бгым ушыздзын си къэлэнти ущыздзащ.

Уэ тхьэм укъигъэувыlамэ

сэ тхьэм сыпэувыну гуэныхьщ.

Нартхэм саукlами тlо ущыздзынкъым...

Тажджэ нэщlыр жыг лъабжьэм къыфlихыжщ,

бгым ириутlыпщхьэхри

зэдэ зэкъуэр мэзым щlэхьэжащ.

Мэзыр щlащыкlыурэ,

бгъуэнщlагъ гъущэ гуэр къагъуэтри,

ар Бэдын егъэзыпlэ хуищlащ.

Бэдыгокъуэ унэм кlуэжащ,

къыкlэлъыплъыну къигъэгугъэри.

Бэдын бгым щадзыжа фlэкl ямыщlэу,

Бэдынокъуэ и адэм гъуэмылэ хуихьурэ куэдрэ кlуащ...

Зэгуэрым

и къуэм къихьа гъуэмылэм

щынэл зэрыхэмылъым гу лъитэри къеупщlащ.

-- Щынэлым щхьэ уефыгъуэжа щlалэ?

А къыфхуэзгъэнар

уэри уи щlэблэми къывдэхуэжынти!

-- Нарт хэкум тlылlэ къихьэри псори ихьащ,

гуартэм щынэ хэтыжкъым.

-- Атlэ абы амал иlэщ, щlалэ.

гуартэхэр Амыщ  и чэтыпlэжьым тевгъэт бжьыхьэм.

абы зыгуэр къыфхуихьынщ.

Нартхэр Бэдынокъуэ жиlэм едаlуэри

я мэлыр псэф хъуащ,

икlи зы мэлым щынитl щы щlэсу гъатхэ техьащ.

Ауэрэ кlуэурэ

зэгуэрым Бэдынокъуэ ихьа гъуэмылэм

щlакхъуэ хэмылъу къыщlэкlащ.

-- Гъавэм ущысхьыжай тlэ щlалэ?

-- Нарт хэку псом зы ху шынакъ илъыжкъым,

гъэблэ хъуащи, щlыр бгъэуэ гъэ техьэнущ,

трасэн ху жылэ яlэкъым.

-- Ари амалынчэкъым, щlалэ.

Тхьэгъэлэдж и гъэсашэ гъуэгужьыр ввэй,

абы фи гъавэр дэбэгъуэнщ.

Бэдынокъуэ аргуэру нартхэ чэнджэщ яхилъхьэри

я гъавэр зэфlэувэжащ.

Апхуэдэу екlуэкlыурэ

Бэдын гу лъитащ

Хуахьа гъуэмылэм мыlэрысэ зэрыхэмылъым.

-- Мыр лlо, щlалэ.  Мыlэрысэ къысхуэпхьакъыми?

-- Мыlэрысейуэ хэкум итыр игъукlащ.

Сабий гъымэ lэщlэплъхьэн зы мыlэрысэ телъыжкъым

ди адэ.

-- Мы мэзым ущlэкlыжу ущехыжкlэ

уафэм удэплъеурэ ехи, зыгуэр плъагъунщ.

Бэдынокъуэ и адэм гъуэмылэ зэрыхуихьа

хъуржын нэщlыр къищтэжри,

уафэмкlэ дэплъейуэ мэзымкlэ ехыжу щlидзащ.

куэд имыкlуауэ

мыlэрысищ жыг щхьэкlэм пыту  илъагъури

дэкlуейри къыпичащ, игъэзэжри и адэм хуихьащ.

-- Мыр сэ сшхымэ жылэр зыгуэркlэ пфlэкlуэдынщ.

зэрыпсэууэ хьый жылэр хэфщlэ.

А мыlэрысищым нартхэ я

мыlэрысэ хадэ цlэрыlуэр къытехъукlыжащ.

Апхуэдэурэ кудрэ екlуэкlыну къыщlэкlынт,

ауэ зы губзыгъэ гуэрым гу лъитэри жиlащ.

-- Уа, дэ дымыщlэу Бэдынокъуэ дэнэ щищlэрэ

мы lущыгъэ къомыр?

Ди гъавэр игъэбэвыжащ.

Ди жыг хадэр къигъэщlэрэщlэжащ.

Мыр даурэ?

Нартхэр зэхуэсри Бэдынокъуэ ираджащ.

Къыджеlэ lуэхур зытетыр, жаlэу къыщыпаубыдым,

яжриlащ.

-- Тезыр къыстевмылъхьэну сыкъэвгъэгугъэмэ

вжесlэнущ,

сыкъэвмыгъэгугъэмэ вжесlэнукъым.

-- Птетлъхьэнкъым зыри, жаlэри къагъэгугъащ.

-- Фыкъедаlуэ нтlэ.

Фэр нэхърэ сынэхъ lущкъым,

ауэ дэ псом нэхърэ Бэдын нэхъ lущщ.

Бэдын бгым щыздзыжакъым,

абы а псори къызжиlащ.

-- Уа, дэ ди Тхьэ,

Сыту щыуэгъэшхуэ тщlэуэ дытета

иджыри къэс мы дунейм. Жаlэри

зэрынарт жылэу  ежьэри

Бэдын я дамэм тесу къахьжащ.

Абдежым Нартхэм зыханащ

я хабзэ бзаджэр.

Жьы хъуахэр бгым щадзыжыныр.

Нало Ахьмэдхъан Щэритхыжамкlэ.

Жыlэн – söylemek. İki parçalı fiiller gurubuna girer. Bu nedenle şahıs ekleri de parçaların arasına girer. Konu bahsi söylenen şey olduğundan cümle ona göre oluşur. Şahıs eklerinden zaten anlayabilirsiniz.

Сэ жысlащ. – Ben söyledim.

Уэ жыпlащ. – Sen söyledin.

Абы жиlащ. – O söyledi.

Дэ жытlащ. – Biz söyledik

Фэ жыфlащ. – Siz söylediniz.

Абыхэм жаlащ. – Onlar söylediler.

Buradaki söylemeler ortaya söylemelerdir. Herhangi birine veya yöne değildir. Yön belirteci olmadığını da sizler fark etmiş olmalısınız.

Сэ жызоlэ. – Ben söylüyorum.

Фэ жывоlэ. – Sen söylüyorsun.

Абы жеlэ. – Onlar söylüyorlar.

Дэ жыдоlэ. – Biz söylüyoruz.

Фэ жывоlэ. – Siz söylüyorsunuz.

Абыхэм жаlэ. – Onlar söylüyorlar.

Bu cümlelerde konu bahsi bir şeydir yani bir şey söylemektir. Konuşmak değildir. Konuşmak – псэлъэн – veya -- гушыlэн -- dır.

Birilerinin birilerine bir şey söylemesinin kalıbını çıkaralım ve onu işleterek kendimizi geliştirelim.

Konu bahsimizin cümle başına geleceğini de unutmayalım. Fiil başına gelen şahıs eki söylenen fiil ortasındaki şahıs eki de söyleyeni temsil etmektedir.

Сэ --------- сэ  ---------- къы ---- з --- же – с – lащ.

Уэ --------- уэ ----------- ны ----- б --- же – п -- lащ.

Абы ------ абы -------------------- . --- ж  --- и -- lащ

Дэ --------- дэ ----------- къы ---- д – же –- т -- lащ.

Фэ --------- фэ ----------- ны ----- в --- же – ф -- lащ.

Абыхэм – абыхэм --------------- я --- ж --- а -- lащ.

 Bu tablo işletilirken – щ – kalkarsa cümle soru cümlesi,

n       Щ – yerine --  къэ – gelirse olumsuz soru

n      Щ – yerine – къым – gelirse olumsuz

n      Щ – yerine – нущ – gelirse gelecek zaman

n      Щ – yerine – т – gelirse bitmiş zaman olduğunu biliyoruz.

O – o ile veya onlar ile eşleşecek olursa  жри – жра  şeklinde  araya kaynaştırma dolgu harfi girer.

Мы псалъэр сэ абы къызжиlащ.

Мы псалъэр сэ Зафер къызжиlащ.

Мы усэ дахэр абы абы жриlащ.

Мы усэ дахэр Мазэ и адэм жриlащ.

Bu sözcük ile ilgili detaylı çalışma ileride yapılacaktır. Ön çalışma olarak tablonun işletilebilmesi önemlidir. Benim çalışmalarımın kocaman okyanus içerisinden su damlalarını size anlaşılır hale getirmek olduğunu anlayabilirseniz sanırım dilin genişliğini de bir nebze anlaşılır kılmış olurum.

Bu cümleleri öğrenme güçlüğü olarak algılamayınız. Dilin işleyiş mantığını öğrenmenizin önemi ile ilgili olarak sizinle paylaştım. Eğer dilin işleyiş mantığı bir defa kavranır ise iş kolaylaşacaktır. Kendi mantığı içerisinde söylenen her söz herkesçe anlaşılabilen bir yapıya sahiptir. Bu mantıkla yeni üretilen sözcük dahi herkesçe ilk işitildiğinden itibaren anlaşılır durumdadır.

Bunu veya herhangi bir şeyi söyleme şeklindeki cümle oluşumu;

Сэ жызмыlэ. – Ben söylemeyeyim. ( söylemiyorum )

Уэ жумыlэ. – Sen söyleme.

Абы жремыlэ. – O söylemesin.

Дэ жыдмыlэ. – Biz söylemeyelim. ( Söylemiyoruz )

Фэ жывмыlэ. Siz söylemeyin.

Абыхэм жрамыlэ. Onlar söylemesinler.

Зыри жызмыlэу сыщысщ. – Bir şey söylemeden oturuyorum.

Зыри жумыlэу щыс. – Bir şey söylemeden otur.

Мы къэдупсэлъар уи адэ жумыlэ. – Bu konuştuklarımızı babana söyleme.

Мы къэдупсэлъар уи адэ жумыlыж. – Bu konuştuklarımızı babana nakletme.

Мы къэдупсэлъар хасэм щыlуэтэж. – Bu konuştuklarımızı dernekte anlat.

Nart destanlarından Bedın Dede’ nin ve oğlu arasındaki ve Nartların törelerini uygulamaları ile ilgili bazı ip uçlarını veren yukarıdaki  parça töre değişimleri, xabzenin oluşum ve değişimlerine de ışık tutmaktadır.

  Sözcük dağarcığı;

Гу зылъытапхъэ псалъэхэр

Амал – çare, çıkış yolu

Губгъэн – kabul edilmeyen şey

Убзэшхъу – değiştirmek, düzeltmek, berrak hale getirmek

Пэнтх – uçurumun tepesi, yamacın en yüksek yeri

Бгы -- yamaç

Чы -- çuguk

Гулъэ – kağnı dolusu

Ухуэн -- kurmak

Пэрыувэн—işe başlamak, işe koyulmak

Зыфlэлъхьэн – parçaları bir birine takmak

Ещыхьэкlуэн – üzüntüsünü iletmesi

(ölüm ile ilgili zamanının geldiğini iletmesi )

Къэлэн – görev

Къехьэлъэкlын – ağırına  zoruna gitmek

Тажджэ – çubuktan örülerek yapılan çevirme

Мыгъуэ – zavallı, faydasız, mesnetsiz

Зэпышын -- uzatmak

Дзын -- atmak

Дэдзейн – yukarı atmak

Едзыхын – aşağı atmak

Дэхьейн – yukarıya götürmek

Ехьэхын – aşağıya götürmek

Дэкlуейн – yukarıya çıkmak

Къехын – aşağıya indirmek

Шэрхъ -- teker

Ежьэн – yürümeye başlamak, çıkış

Хуэм  -- yavaş

Псынщlэ -- hızlı

Мывэ -- taş

Лъабжьэ -- dip

Къэублэн – bir şeyi başlatmak

Щыгъэтыжын – bir şeyi bitirmek

Еутlыпщхьэхын – aşağıya boşluğa bırakmak

Тезыр -- ceza

Гъаблэ -- kıtlık

Шынакъ -- tabak

Гъуэмылэ -- azık

Псэф – yüklü, hamile

Бгъэ – yüksüz, kısır

Ху – Buğday pirinç türü insanlık tarihinde ilk ekim biçimi yapılan ürün türü.

Лъытэн – fark etmek

lущ – eğitimli, akıllı

Щыуагъэ – hata, yanılgı

Иджыри къэс – bu zamana kadar

Гъэгугъэн – güvence vermek

Гъавэ – ekilip biçilen ürün

Къом -- çok

Гъасэ – buğday türü ürünlerin biçilmiş hali

Цlэрыlуэ – ünlü

Зыхэнын – o davranışı, adeti terketmek

Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхтэнщ.