|
Bu derste sözcüklerin oluşumu ile
ilgili bir çalışma yürüteceğiz.
Dilin ses dili olması nedeniyle Bu
çalışmayı iyi anlamak önemlidir.
Örnek olarak atmak ile ilgili
sözcüklerin oluşumunu inceleyelim.
дзы
-- at
хыфlэдзэ
-- (elindekini yere ) at
дэдзей
-- yukarıya at
едзых
-- aşağıya at
Söyleyenin nerede olduğu sözcüğün
oluşumunu etkiler
т
- üzerini х
- topluluğu
и
- bir şeyin içini
п
- ucunu
щl
- altını
д
- iki şeyin arasını фl - takılı olmayı бгъэ
- yanını
бгъу-
yanını
кlэщlэ
- yanını
sesli harfle biten sözcükler at,
sessiz harfle biten sözcükler den at
şeklinde oluşur.
Başına
къ
alan sözcüklerde söyleyen kendisinin bulunduğu yere doğru
at demektedir. Kendisi altta üstte
içinde dışındadır. Oraya at demektedir.
Başına
н
alan sözcükler de oraya doğru at demektedir, veya kendinin
attığı yere doğru, kendinin gideceği
yöne duğru bir at emri vermektedir.
Bu temel kabullerden hareketle
aşağıdaki sözcükleri anlamlandırmaya
Çalışır isek işin zorluğunun
olmadığını anlayabiliriz.
тедзэ тедз нытедзэ нытедз къытедзэ къытедз
хэдзэ хэдз ныхэдзэ ныхэдз къыхэдзэ
къыхэдз
идзэ идз нидзэ нидз къидзэ къидз
пыдзэ пыдз ныпыдзэ ныпыдз къыпыдзэ
къыпыдз
щlэдзэ щlэдз
ныщlэдзэ
ныщlэдз
къыщlэдзэ
къыщlэдз
дэдзэ дэдз ныдэдзэ ныдэдз къыдэдзэ
къыдэдз
фlэдзэ фlэдз
ныфlэдзэ
ныфlэдз
къыфlэдзэ
къыфlэдз
дэдзей едзых ныдэдзей недзых къыдэдзей
къедзых
бгъэдэдзэ бгъэдэдз ныбгъэдэдзэ
ныбгъэдэдз къыбгъэдэдзэ къыбгъэдэдз
бгъурыдзэ
бгъурыдз ныбгъурыдзэ
ныбгъурыдз къыбгъурыдзэ къыбгъурыдз
кlэщlэдзэ
кlэщlэдз
ныкlэщlэдзэ
ныкlэщlэдз
къыкlэщlэдзэ
къыкlэщlэдз
кlэлъыдз ныкlэлъыдз къыкlэлъыдз
хыфlэдзэ ныхыфlэдзэ къыхыфlэдзэ
Мыlэрысэр жыг щlагъым
щlэдзэ.
-- Elmayı ağacın altına at.
Мыlэрысэр жыг щlагъым
щlэдз.
-- Elmayı ağacın altından at.
Мыlэрысэр жыг щlагъым
къыщlэдзэ.
-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen
elmanın altında)
Мыlэрысэр жыг щlагъым
къыщlэдз.
-- Elmayı ağacın altından at. (
söyleyen elmanın altında değil)
Мыlэрысэр жыг щlагъым
ныщlэдзэ.
-- Elmayı ağacın altına at. ( söyleyen
kendisi de atıyor veya oraya gidecek)
Мыlэрысэр жыг щlагъым
ныщlэдз.
-- Elmayı ağacın altından at.
( söyleyen de dışarı atıyor veya
dışarıya çıkacak oraya atılmasını istiyor.)
Bu söylemlerin hepsi karşıdakine yani
muhataba emir şeklindedir.
Atılan şey de herhangi bir şeydir.
Şahıslar söz konusu olursa iki parçalı
fiiller gurubuna girer ve şahıs ekleri
araya girerler.
Мазэ еджэу иуха тхылъыр
lэнэм
тридзащ.
Maze okuyup bitirdiği kitabı
masanın üzerine attı.
ты
-- üzerine ( ı harfi düşmüş.)
р
-- ı ve i arasına kaynaştırma olarak girmiş.
и
-- üzerine atan o
дз
-- atma fiil kökü
а
-- yakın geçmişte
щ
-- atılmış olduğunu yani şu andaki halini gösterir.
Onun tarafından belirtilen şey
belirtilen yere atılmış durumdadır.
Aynı çalışmayı koymak ve almak
üzerinden yapacak olursak.
лхьэ –koy ( konuma getir) х -- al
телъхьэ тэх нытелъхьэ нытех къытелъхьэ
къытех
хэлъхьэ хэх ныхэлъхьэ ныхэх къыхэлъхьэ
къыхэх
илъхьэ их нилъхьэ них къилъхьэ къих
пылъхьэ пых ныпылъхьэ ныпых къыпылъхьэ
къыпых
щlэлъхьэ щlэх
ныщlэлъхьэ
ныщlэх
Къыщlэлъхьэ
къыщlэх
фlэлъхьэ фlэх
ныфlэлъхьэ
ныфlэх
къыфlэлъхьэ
къыфlэх
дэлъхьэ дэх ныдэлъхьэ ныдэх къыдэлъхьэ
къыдэх
бгъэдэлъхьэ бгъэдэх ныбгъэдэлъхьэ
ныбгъэдэх къыбгъэдэлъхьэ къыбгъэдэх
бгъурылъхьэ бгъурых ныбгъурылъхьэ
ныбгъурых къыбгъурылъхьэ къыбгъурых
кlэщlэлъхьэ
кlэщlэх
ныкlэщlэлъхьэ
ныкlэщlэх
къыкlэщlэлъхьэ
къыкlэщlэх
Мазэ еджэу иуха тхылъыр lэнэм
трилъхьащ.
-- Maze okuyup bitirdiği kitabı
masanın üzerine koydu.
Aynı çalışmayı kendini oturur konuma
getirme üzerinden yürütelim.
Bunları daha da çoğaltılabilir de daha
çok işlek ve günlük konuş –
malarda geçenleri alıyorum.
тlысхьэн
-- oturur konuma gelmek – т den с ye geçmek
тетlысхьэ къытетlысхьэ
нытетlысхьэ
хэтlысхьэ къыхэтlысхьэ
ныхэтlысхьэ
итlысхьэ къитlысхьэ
нитlысхьэ
пытlысхьэ къыпытlысхьэ
ныпытlысхьэ
щlэтlысхьэ
къыщlэтlысхьэ
ныщlэтlысхьэ
фlэтlысхьэ
къыфlэтlысхьэ
ныфlэтысхьэ
дэтlысхьэ къыдэтlысхьэ
ныдэтlысхьэ
бгъэдэтlысхьэ къыбгъэдэтlысхьэ
ныбгъэдэтlысхьэ
бгъурытlысхьэ къыбгъурытlысхьэ
ныбгъурытlысхьэ
кlэщlэтlысхьэ
къыкlэщlэтlысхьэ
ныкlэщlэтlысхьэ
Мазэ еджэн иуха тхылъыр
lэнэм
трилъхьэри и анэм
бгъэдэтlысхьэжащ.
Maze okumasını bitirdiği kitabı
masanın üzerine koyup annesinin
yanına oturdu.
Щlалэ цlыкlур нанэ бгъэдэзгъэтlысхьащ.
бгъэдэ -- yanına
з -- yaptıran ben
гъэ -- yaptırma ön eki
тlыс --
oturur konuma ( yani т durumundan с durumuna )
хь -- Belirtilen konuma getirme
а -- yakın geçmiş
щ -- şu anki durum.
onu ben belirtilen şahsın yani onun
yanına oturtmuş durumdayım.
--------- Сэ ---- сэ ----------- сы --
бгъэдэ -- з -- гъэ – тlыс
-- хь -- а -- щ.
---------
Уэ
-----
уэ
----------
у
-----------------
б
-------------------------------
?
Ар
---
абы абы
----------
.
-----------------
и
------------------------------
къым.
--------- Дэ ----- дэ --------- ды
--------------- д ------------------------------ къэ?
---------
Фэ
-----
фэ
--------
фы
--------------
в
------------------------------
т.
---------
Ахэр - абыхэм --- . -----------------
а ------------------------------
т?
Bu tablonun tek istisnası
ахэр
ile başlayan cümlelerin sonuna
хэ
çoğul eki
alması zorunluluğudur.
Сэ уэ еджапlэм сы – щlэ
-- б -- гъэ – тlыс
-- хь – а -- щ.
Ар абы абы . --
бгъэд
--
и
--
гъэ
–
тlыс
--
хь
--
а ?
Ар абыхэм абы . --
бгъэд
--
а
--
гъэ
–
тlыс
--
хь
--
а
--
къым.
Фэ сэ нанэ фы -- бгъэдэ -- з – гъэ – тlыс
-- хь -- а -- тэкъэ?
фы --- sizi (oturan)
бгъэдэ --- yanına
з --- ben (oturtan)
гъэ --- yaptırma öneki
тlыс
-- oturur konumda ( т den с durumuna )
хь --- Belirtilen konuma getirme anlamı
а --- geçmiş
тэ --- bitmiş zamanda
къэ? --- olumsuz soru eki.
Sizi ben belirtilen kişi yanına
oturtmamış mıydım?
Şimdi de aynı çalışmayı bir yere girme
çıkma sözcüklerinin oluşumu üzerine yapalım.
хьэ
-- gir
anlamında taşıyıcının erk sahibinin hareketi kendini
хьы yapmak
кl
-- çık başlatılmış olguyu sonlandır
техьэ текl нытехьэ нытекl
къытехьэ къытекl
хэхьэ хэкl ныхэхьэ ныхэкl
къыхэхьэ къыхэкl
ихьэ икl нихьэ никl
къихьэ къикl
дэхьэ дэкl ныдэхьэ ныдэкl
къыдэхьэ къыдэкl
гуэхьэ гуэкl ныгуэхьэ ныгуэкl
къыгуэхьэ къыгуэкl
щlэхьэ щlэкl
ныщlэхьэ
ныщlэкl
къыщlэхьэ къыщlэкl
бгъэдэхьэ бгъэдэкl ныбгъэдэхьэ
ныбгъэдэкl къыбгъэдэхьэ къыбгъэдэкl
бгъурыхьэ бгъурыкl ныбгъурыхьэ
ныбгъурыкl къыбгъурыхьэ къыбгъурыкl
Заферрэ сэрэ зэгъусэу псым дыхэхьэри
дыкъыхэкlыжащ.
ды -- biz
къы -- den
хэ -- çoğuldan
кlы
-- çıkış
ж --- önceki konumumuza
а -- yakın geçmişte
щ
-- yapmış durumdayız.
дыхэхьэри -- girdik ve biz girmiş olduğumuz şeyden
çıkmış durumdayız.
шэ
-- birini beraberinde belirtilen yere götürmek
тешэ тешыж нытешэ нытешыж къытешэ
къытешыж
хэшэ хэшыж ныхэшэ ныхэшыж къыхэшэ
къыхэшыж
ишэ ишыж нишэ нишыж къишэ къишыж
гуэшэ гуэшыж ныгуэшэ ныгуэшыж къыгуэшэ
къыгуэшыж
дэшэ дэшыж ныдэшэ ныдэшыж къыдэшэ
къыдэшыж
бгъэдэшэ бгъэдэшыж ныбгъэдэшэ
ныбгъэдэшыж къыбгъэдэшэ къыбгъэдэшыж.
Dilin ses dili olması nedeniyle
seslerin yüklendikleri anlamlar kavranırsa sözcüklerin
oluşumu anlaşılırlığı kolaylaşır.
Bunlar muhataba yönelik emir sözcükleridir.
Çekimlenmeleri durumunda diğer
çekimler gibi şahıs eklerini alırlar ön ek ve soneklerle
anlatım zenginleşir sonsuz anlatım
zenginliğine ulaşır. Buradan şunu çok rahatlıkla
söyleyebiliriz ki bu dilin
zenginliğinin sınırı yoktur. Sonsuz bir sözcük zenginliğine
sahiptir. Ses anlam temelinde son
kullanılan sözcükten sonra da oluşabilecek başka
bir sözcük vardır. Bizim konumuz zaten
dilin genişliğini ölçmek değildir. Ona bizim
yetişmemiz mümkün olmaz. Bizim konumuz
sadece olabildiğince ses anlam
temelinden sözcüklerin nasıl
oluştuğunu anlatmaya çalışmaktır. Bu dili bilen birisi
için ses anlam temelinde oluşmuş ilk
defa duyduğu sözcük anlaşılmaz değildir.
Сэ Истанбул сокlуэ уэри унэкlуэн?
-- İstanbul’a gidiyorum sen de gelir
misin?
Сэ Истанбул сокlуэ
уэри унэкlуэфын?
-- İstanbul’a gidiyorum sen de
gelebilir misin?
Сэ Истанбул сокlуэж
уэри унэкlуэн?
-- Ben İstanbul’a dönüyorum sen de
gelir misin?
Сэ Истанбул сокlуэж
уэри унэкlуэжын?
-- İstanbul’a dönüyorum sen de döner
misin?
Сэ Истанбыл сокlуэж
уэри унэкlуэжыфын?
-- İstanbul’a dönüyorum sen de
dönebilir misin?
Сэ Истанбул сокlуэж
уэри унэкlуэжыфыну?
-- İstanbul’a dönüyorum sen de
dönebilecek misin?
Baştaki
сэ
lerin günlük konuşmalarda gerekmedikçe
söylenmez olduklarını zaten biliyoruz.
Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар
Щокъул
Илхьэнщ.
|
